مقدمه
ایران در مرحله انقلاب یا قیام؟ این سؤالی است که امروزه در ذهن اکثر مردم در چرخش و جریان است، گاه آنرا قیام میبینند و زمانی که نشانههای سرنگونی فاشیسم مذهبی حاکم بر ایران افزایش مییابد بارقههای امید به سرنگونی هم در دل و ضمیر هر ایرانی بیشتر به درخشش میافتد.
ما در دو مقاله تلاش داریم که ابتداء مفهوم انقلاب را در ایران و دیگر کشورها بررسی کنیم و سپس شرایط کنونی ایران را در مقاله دوم بررسی خواهیم کرد.
مفهوم «انقلاب» همواره یکی از پیچیدهترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین مفاهیم در علوم سیاسی و جامعهشناسی بوده است. انقلاب به معنای دگرگونی ریشهای و بنیادین در ساختارهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی یک جامعه است؛ دگرگونیای که معمولاً با فروپاشی نظم مستقر و استقرار نظمی نوین همراه میشود. این تحول میتواند از طریق جنبشهای تودهای از پایین یا در مواردی از بالا رخ دهد، اما در اغلب موارد مستلزم تغییرات اساسی در ساخت قدرت و روابط اجتماعی است.
با وجود نزدیکی تعاریف مختلف از انقلاب، تفاوتهایی در پارامترها و شرایط وقوع آنها وجود دارد که باعث میشود هر انقلاب ویژگیهای خاص خود را داشته باشد. از همین رو، برای تشخیص اینکه یک جامعه در «مرحله انقلاب» قرار دارد یا خیر، نمیتوان صرفاً به بروز ناآرامیها یا اعتراضات خیابانی بسنده کرد. بلکه لازم است شناخت دقیقی از ساختار جامعه، ماهیت نظام حکومتی، وضعیت اقتصادی طبقات فرودست و متوسط، و همچنین عمق شکافها در درون هیئت حاکمه به دست آورد.
در این چارچوب، پرسش محوری این مقاله آن است که: آیا جامعه ایران در وضعیت کنونی در آستانه یا مرحله انقلاب قرار دارد، یا آنچه شاهد آن هستیم صرفاً قیامها و خیزشهای اعتراضی است؟
انقلاب از نگاه نظریهپردازان کلاسیک
شرایط انقلاب از نظر لنین
ولادیمیر لنین، بیش از بسیاری از نظریهپردازان، بر تمایز میان شعارهای انقلابی و شرایط واقعی انقلاب تأکید میکند. او در آثاری چون «ورشکستگی انترناسیونال دوم» و «چپروی، بیماری کودکی کمونیسم»، مفهوم «شرایط عینی و ذهنی انقلاب» را صورتبندی میکند.
بهطور خلاصه، لنین معتقد است انقلاب زمانی ممکن میشود که دو وضعیت بهطور همزمان تحقق یابد:
-
طبقات حاکم دیگر نتوانند مانند گذشته حکومت کنند.
-
تودههای مردم دیگر نخواهند مانند گذشته زندگی کنند.
فرمول مشهور لنین چنین بیان میشود:
«برای وقوع انقلاب، کافی نیست که تودهها نخواهند به شیوه سابق زندگی کنند؛ بلکه لازم است که طبقات حاکم نیز نتوانند به شیوه سابق حکومت کنند.»
این تعریف، انقلاب را نه یک رخداد ناگهانی، بلکه نتیجه تلاقی بحرانهای ساختاری و کنش آگاهانه سیاسی میداند.
انقلاب چه زمانی رخ میدهد؟
انقلابها معمولاً زمانی شکل میگیرند که تحولات اجتماعی و اقتصادی با تطبیقهای سیاسی متناظر همراه نشوند. این ناهماهنگی، به ناامیدی، خشم و در نهایت بسیج اجتماعی منجر میشود. تاریخ نشان میدهد که انقلابها اغلب در دورههای خاصی از تحول جهانی رخ میدهند؛ مانند «عصر انقلابها» (۱۷۷۵–۱۸۴۸) که با گسترش ملیگرایی و ایدههای روشنگری همراه بود.
مدل تحلیلی کرین برینتون، نشانههای مشترک انقلابها را چنین برمیشمارد:
-
افزایش انتظارات اجتماعی
-
نارضایتی فزاینده طبقه متوسط
-
ناکارآمدی و بحران در حاکمیت
در این نگاه، انقلابها ناگهانی نیستند، بلکه محصول روندهای ساختاریاند که بهتدریج نهادهای موجود را تضعیف میکنند. انقلاب فرانسه از دل بحران مالی زاده شد و انقلاب روسیه از شکستهای نظامی و فروپاشی دولت تزاری.
تمایز انقلاب سیاسی و انقلاب اجتماعی
انقلاب سیاسی
انقلاب سیاسی عمدتاً بر تغییر ساختار قدرت، رژیم سیاسی و نهادهای حکومتی تمرکز دارد. هدف اصلی آن جابهجایی قدرت سیاسی است، بدون آنکه لزوماً ساختارهای طبقاتی و اقتصادی جامعه دگرگون شوند.
-
هدف: تغییر رهبران و نظام حکومتی
-
دامنه: نهادهای دولتی و قدرت سیاسی
-
نمونه: انقلاب آمریکا که جمهوری را مستقر کرد، اما بردهداری را لغو نکرد
انقلاب اجتماعی
انقلاب اجتماعی، تحولی عمیقتر و ریشهایتر است که نهتنها ساختار سیاسی، بلکه کل بنیانهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ارزشی جامعه را دگرگون میکند.
-
هدف: بازسازی کامل جامعه
-
دامنه: سیاست، اقتصاد، فرهنگ، روابط اجتماعی و نظام ارزشی
-
نمونه: انقلاب فرانسه و انقلاب روسیه که به لغو فئودالیسم و تغییر مالکیت انجامید
رابطه این دو
هر انقلاب اجتماعی، ناگزیر شامل یک انقلاب سیاسی نیز هست، اما هر انقلاب سیاسی الزاماً به انقلاب اجتماعی منجر نمیشود. انقلاب اجتماعی عمیقترین نوع تحول است و آثار پایدارتری بر جای میگذارد.
دیدگاه تدا اسکوکپول
تدا اسکوکپول تأکید میکند که در انقلابهای اجتماعی، تغییرات دولتی و اجتماعی بهطور متقابل یکدیگر را تقویت میکنند. از نظر او:
-
انقلاب آمریکا نمونهای از انقلاب سیاسی است.
-
انقلاب فرانسه نمونهای از انقلاب اجتماعی که فئودالیسم را برچید.
در این چارچوب، انقلابهای سیاسی بر نهادها تمرکز دارند، در حالی که انقلابهای اجتماعی عدالت ساختاری و دگرگونی عمیق جامعه را هدف میگیرند.
جمهوری دموکراتیک چیست؟
جمهوری دموکراتیک ترکیبی از حکومت نمایندگی و حاکمیت مردم است. این نظام بر پایه نمایندگان منتخب، قانون اساسی محدودکننده قدرت و مشارکت شهروندان استوار است و برخلاف دموکراسی مستقیم، از حقوق اقلیتها از طریق قانون محافظت میکند. ایالات متحده نمونهای از این مدل است که پس از انقلاب خود بر چنین مبنایی شکل گرفت.
رهبری و نوع انقلاب
نوع رهبری، ماهیت انقلاب را آشکار میکند:
-
انقلابهای سیاسی اغلب توسط نخبگان یا نیروهای میانهرو هدایت میشوند.
-
انقلابهای اجتماعی معمولاً رادیکالتر بوده و بر بسیج تودهای و رفع نابرابری تمرکز دارند.
در انقلاب فرانسه، ژاکوبنها عمق اجتماعی انقلاب را نمایندگی میکردند، در حالی که در انقلاب آمریکا، رهبری واشنگتن بر تغییر سیاسی متمرکز بود.
نیروهای تشکیلدهنده انقلابها
در انقلاب اجتماعی
روشنفکران، دهقانان، کارگران شهری و نیروهای مولد نقش محوری دارند. قدرت از پایین شکل میگیرد و ساختارهای اقتصادی و اجتماعی را دگرگون میسازد. نمونه بارز آن شوراهای کارگری در انقلاب روسیه و دهقانان در انقلاب چین است.
در انقلاب سیاسی
نخبگان، نظامیان یا ائتلافهای سیاسی نقش اصلی را ایفا میکنند. تغییرات اغلب از بالا به پایین اعمال میشود؛ مانند انقلابهای قانون اساسی یا انقلاب مخملی.
روشهای تحقق انقلاب
-
انقلابهای سیاسی بیشتر از ابزارهای غیرخشونتآمیز، اعتراضات مدنی و سازوکارهای قانونی بهره میبرند.
-
انقلابهای اجتماعی اغلب به بسیج تودهای و در مواردی مبارزه مسلحانه متوسل میشوند تا از بازگشت نظم پیشین جلوگیری کنند.
نقش سازمان در پیروزی انقلابها (از منظر لنین)
لنین سه شرط اصلی انقلاب را چنین صورتبندی میکند:
-
بحران در حاکمیت (شرایط عینی): شکاف در رأس قدرت و ناتوانی حکومت
-
نارضایتی تودهها (شرایط عینی): فقر، سرکوب و بیاعتمادی عمومی
-
عامل آگاه و سازمانیافته (شرایط ذهنی): حزب، رهبری و استراتژی
به تعبیر لنین:
«انقلابها خودبهخود پیروز نمیشوند؛ باید آنها را سازمان داد.»
ایران در مرحله انقلاب یا قیام- نمونههای تاریخی نقش سازماندهی
انقلاب الجزایر
جنگ استقلال الجزایر (۱۹۵۴-۱۹۶2) توسط جبهه آزادیبخش ملی (FLN) با موفقیت هدایت شد؛ آنها با ترکیبی هوشمندانه از ساختار منسجم حزبی و نظامی، جنگ چریکی (با ضربه زدن به نیروهای فرانسوی)، بسیج مردمی (از طریق هواداران در داخل و حمایتهای بینالمللی)، و دیپلماسی (ارائه مسئله الجزایر در مجامع بینالمللی و فشارهای سیاسی) توانستند دولت فرانسه را به میز مذاکره بکشانند و نهایتاً به استقلال الجزایر دست یابند، که خود یک الگوی موفق از نبرد ضد استعماری بود.
عناصر کلیدی موفقیت FLN:
- نظامیگری: ایجاد ارتش چریکی ( ALN ) برای حملات نامنظم و فرسایشی به ارتش فرانسه.
- سیاسی/حزبی: ساختاردهی قوی FLN به عنوان یک حزب ملی فراگیر که هم بعد سیاسی و هم نظامی داشت و توانست ملت را متحد کند.
- مردمی: بسیج تودهها برای حمایت لجستیکی، اطلاعاتی و حضور در اعتراضات، که مشروعیت داخلی و بینالمللی به آنها داد.
- دیپلماتیک: افشای جنایات فرانسه و جلب حمایت کشورهای جهان سوم و سازمان ملل، که فرانسه را در انزوا قرار داد.
- مذاکرات: پس از سالها جنگ و بحرانهای سیاسی در فرانسه (که به سقوط جمهوری چهارم انجامید)، مذاکرات اویان در نهایت به استقلال الجزایر در ۱۹۶۲ منجر شد.
انقلاب ویتنام
- ** انقلاب اوت (۱۹۴۵): ویت مین به رهبری هوشی مین در اوت ۱۹۴۵، با استفاده از خلاء قدرت پس از شکست ژاپن، قدرت را در دست گرفت و استقلال ویتنام را اعلام کرد، هرچند این استقلال کوتاه بود و فرانسه دوباره تلاش به بازپسگیری کرد.
- جنگ اول هندچین (۱۹۴۶-۱۹۵4): ویت مین در این جنگ با فرانسه درگیر شد و نهایتاً در نبرد «دین بین فو» پیروز شد و فرانسه را وادار به خروج از ویتنام کرد.
- جنگ ویتنام (جنگ دوم هندچین) (دهه ۱۹۵۰-۱۹۷۵):** ویتنام به دو بخش شمالی (کمونیست به رهبری ویت مین/حزب کمونیست) و جنوبی (وابسته به غرب، به ویژه آمریکا) تقسیم شد. ویتنام شمالی از طریق «ویت کنگ» (چریکهای کمونیست در جنوب) و حمایت شوروی و چین، با آمریکا و ویتنام جنوبی جنگید.
- پیروزی نهایی (۱۹۷۵): پس از خروج نیروهای آمریکایی (مطابق قرارداد پاریس ۱۹۷۵)، نیروهای ویتنام شمالی در آوریل ۱۹۷۵ سایگون را تصرف کردند و جنگ به پایان رسید و وحدت ویتنام تحقق یافت.
این روند طولانی، نمونهای از یک مبارزه چریکی و سیاسی برای استقلال و اتحاد ملی بود که با مقاومت مردمی و سازماندهی حزب کمونیست تا پیروزی نهایی ادامه یافت.
انقلاب روسیه
نقش بلشویکها در بحران ۱۹۱7:
- رهبری لنین و تروتسکی: لنین از اقدامات انقلابی حمایت کرد و تروتسکی نقش کلیدی در سازماندهی قیام و شورای پتروگراد داشت.
- ساختار منسجم: توانایی سازماندهی ملوانان ناراضی کرونشتات و سربازان، به بلشویکها قدرت نظامی داد.
- تصرف مراکز قدرت: با هماهنگی، مراکز دولتی و ارتباطی در شب ۷ نوامبر تصرف شدند و کاخ زمستانی به اشغال درآمد.
- سرنگونی دولت موقت: این اقدام به سقوط دولت موقت و اعلام قدرت توسط کنگره شوراها انجامید.
نمونههای شکستخورده
انقلابهای ۱۸۴۸ اروپا، برخی انقلابهای رنگی و بخشهایی از بهار عربی، به دلیل ضعف سازماندهی و رهبری منسجم ناکام ماندند مانند
ایران در مرحله انقلاب یا قیام
جمعبندی نظری
تشکیلات قوی، شرط لازم پیروزی انقلاب است، اما تضمینکننده نتایج دموکراتیک و پایدار نیست. در صورتیکه انقلابها برنامه خاص بعد از سرنگونی نداشته باشند، در اسرع وقت نیروهای انقلاب به اضمحلال رفته و میتواند به استبداد جدید نیز منجر شود، بنابراین لازم هست که هر نیروی انقلابی بداند الان حکومت جمهوری اسلامی را نمیخواهد ولی بعد از آن چه نوع حکومتی را خواهان است و یا جامعه دنبال چه نوع حکومتی میباشد، تا بتواند خودش را با زمان پس از انقلاب طراز کند و البته این کار، تکنفره و یا تکسازمانی امکانپذیر نیست بلکه لازمه آن تجمع کلیه نیروهای مترقی و جمهوریخواهی میباشد که طرح مشخص برای یک جمهوری دموکراتیک داشته باشند.
عباس تبریزی
بیشتر بخوانید:
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.
