خیزش اجتماعی و قیام مردم ایران و درک تاریخی و اجتماعی از آن با نگاهی به قیامها و انقلابات در جهان
مقدمه
خیزش اجتماعی و قیام مردم ایران برای رسیدن به دمکراسی و آزادی اوج تازهای گرفته است بطوریکه کمتر رسانهای در جهان هست که خبری از قیام مردم ایران منتشر نکرده باشد، با توجه به اینکه هر مرحله از شروع خیزش تا قیام و تا رسیدن به انقلاب و پیروزی آن هر کدام تعاریف و نقاط برجسته خاص خود را دارند لازم دیدیم که یکبار بصورت مختصر این سه ویژگی جامعه بشری برای نیل به آزادی را بصورت نوشتار عرضه کنیم.
«در تار و پود تاریخ بشر، اصطلاحاتی مانند «خیزش»، «قیام»، «قیام مردمی»، و «انقلاب» تصاویری از آشفتگی اجتماعی، اقدام جمعی، و تغییرات تحولآفرین را برمیانگیزند. این مفاهیم نه تنها انتزاعات صرف دانشگاهی هستند، بلکه نیروهای محوریای میباشند که ملتها، ایدئولوژیها، و نظمهای جهانی را شکل دادهاند.
در این نوشتار قصد داریم با توجه به شرایطی که در کشورمان، ایران میگذرد، درک و شناختی واقعی از مفاهیم خیزش و قیام و انقلاب و تشکیلات داشته باشیم، تا بتوانیم براساس آن نیروها و شرایط اجتماعی خودمان را برآورد کنیم تا بعد از ۱۲۰ سال قیامهای مردمی و یا انقلاب مشروطه و یا انقلاب ضدسلطنتی سال ۱۳۵۷ به آرمان خودمان و مردممان که یک میهن آزاد و آباد با برابریهای اجتماعی و با آیندهای تضمیندار که دیگر یک قانون اساسی برای ابد نیست بلکه برای یک دوران است و متناسب با هر دورانی از پیشرفت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، قانون اساسی هم باید تضمینکننده آزادی نسلهای بعدی باشد.
با امید به اینکه این مختصر نوشتار کمکی باشد در جهت ارتقاء درک و آگاهی تا بتوانیم به اهدافی که برای رسیدن به آن از پرداخت هیچچیزی خودداری نخواهیم کرد.»
تعریف خیزش اجتماعی
«خیزش اجتماعی (social uprising) به یک جنبش یا اعتراض جمعی اشاره دارد که اغلب محدود به گروههای خاصی از جامعه مانند دانشجویان، کارگران یا اقلیتها است و هدف آن تغییر در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی یا اقتصادی است. این خیزشها معمولاً از نارضایتیهای عمیق ناشی میشوند، مانند نابرابری، سرکوب آزادیها، مشکلات اقتصادی یا مسائل فرهنگی، و میتوانند به صورت مسالمتآمیز (مانند تظاهرات و اعتصابات) یا خشونتآمیز (مانند درگیریها با نیروهای امنیتی) ظاهر شوند. برخلاف انقلابهای گسترده که کل جامعه را دگرگون میکنند، خیزشهای اجتماعی اغلب محلی، موقتی و محدود به یک مسئله خاص هستند، اما میتوانند به جنبشهای بزرگتر تبدیل شوند یا الهامبخش تغییرات باشند. این مفهوم در جامعهشناسی به عنوان بخشی از “جنبشهای اجتماعی” (social movements) بررسی میشود، جایی که افراد با هویت مشترک برای دستیابی به اهداف مشترک بسیج میشوند.»
ویژگیها و پیامدهای خیزشهای اجتماعی
«این خیزشها گاهاً خودجوش هستند اما اغلب نیاز به سازماندهی اولیه دارند، و نتایج آنها میتواند از اصلاحات جزئی تا سرکوب شدید متغیر باشد، خیزش دانشجویی سال ۱۳۷۸ (۱۹۹۹ میلادی) در ایران، نمونهای کلاسیک از یک خیزش اجتماعی محدود است که از یک رویداد خاص (بسته شدن روزنامه سلام) آغاز شد و به اعتراضات گسترده علیه سرکوب و تقاضای اصلاحات دموکراتیک تبدیل گردید. این اعتراضات در تهران آغاز شد، به مدت ۵-۶ روز ادامه یافت و با سرکوب خشونتآمیز توسط نیروهای بسیج و انصار حزبالله پایان یافت، اما تأثیرات بلندمدتی بر جنبشهای بعدی مانند جنبش سال ۱۳۸۸ داشت.»
نمونههای تاریخی خیزشهای اجتماعی محدود
در تاریخ، خیزشهای اجتماعی متعددی رخ دادهاند که مشابه خیزش دانشجویی ایران، اغلب از گروههای خاصی آغاز شده و تأثیرات محلی یا گستردهتری داشتهاند. در ادامه، چند نمونه برجسته را با تمرکز بر خیزشهای دانشجویی یا محدود میآورم:
خیزش دانشجویی می ۱۹۶۸ در فرانسه (May 1968 Protests):
این خیزش از اعتراضات دانشجویان دانشگاه نانتر و سوربن در پاریس آغاز شد و به سرعت به اعتصابات کارگری و تظاهرات گسترده علیه سرمایهداری، مصرفگرایی و حکومت شارل دوگل تبدیل گردید. بیش از ۱۰ میلیون نفر درگیر شدند، اما محدود به چند هفته بود. نتایج آن شامل اصلاحات آموزشی و فرهنگی بود، هرچند دولت دوگل باقی ماند. این خیزش نمادی از جنبشهای چپگرایانه دهه ۱۹۶۰ است و الهامبخش جنبشهای فمینیستی و زیستمحیطی شد.
خیزش دانشجویی تیانآنمن ۱۹۸۹ در چین (Tiananmen Square Protests)
دانشجویان و روشنفکران چینی در میدان تیانآنمن پکن علیه فساد، تورم و عدم دموکراسی اعتراض کردند. این خیزش محدود به چند ماه بود و با سرکوب نظامی شدید (حدود ۲۰۰-۱۰۰۰ کشته) پایان یافت. با این حال، نمادی از تقاضای اصلاحات در جوامع استبدادی شد و تأثیرات جهانی داشت و باعث شد که رهبری حزب کمونیست چین به این نتیجه برسد که زمان، زمان تغییر است و دیگر با فرهنگ و در چهارچوبی که مائوتسه تنگ انقلاب کرده بود، نمیشود کشور و مردم را اداره کرد.
خیزش سوتو ۱۹۷۶ در آفریقای جنوبی (Soweto Uprising):
دانشآموزان سیاهپوست در سوتو (نزدیک ژوهانسبورگ) علیه سیاستهای آموزشی آپارتاید (تحمیل زبان آفریکانس) اعتراض کردند. این خیزش محدود به چند روز بود اما به خشونت کشیده شد و بیش از ۱۷۶ نفر کشته شدند. این رویداد جرقهای برای جنبشهای ضدآپارتاید گستردهتر شد و در نهایت به پایان آپارتاید در ۱۹۹۴ کمک کرد.
اعتراضات دانشجویی کنت استیت ۱۹۷۰ در آمریکا (Kent State Shootings):
دانشجویان دانشگاه کنت استیت در اوهایو علیه جنگ ویتنام و حمله آمریکا به کامبوج اعتراض کردند. این خیزش محدود به چند روز بود و با تیراندازی گارد ملی (۴ کشته و ۹ زخمی) پایان یافت. این رویداد نمادی از جنبش ضدجنگ شد و به تغییرات در سیاستهای آمریکا کمک کرد.
جنبش دانشجویی ۱۹۸۰ در کره جنوبی (Gwangju Uprising):
دانشجویان و شهروندان در گوانگجو علیه حکومت نظامی اعتراض کردند. این خیزش محدود به ۱۰ روز بود و با سرکوب ارتش (حدود ۲۰۰ کشته) مواجه شد، اما به دموکراتیزه شدن کره جنوبی در دهههای بعد کمک کرد.
این نمونهها نشان میدهند که خیزشهای اجتماعی اغلب از مسائل محلی آغاز میشوند اما میتوانند به تغییرات بزرگتر منجر شوند. در ایران نیز، خیزشهای مشابهی مانند اعتراضات زنان علیه حجاب اجباری در سالهای اخیر (مانند جنبش مهسا در سال۱۴۰۱) دیده شده که از خیزشهای محدود به جنبشهای گسترده تبدیل شدهاند.
عباس تبریزی
بیشتر بخوانید:
تحلیل قیام سراسری ایران در زمستان ۱۴۰۴: حمایت جهانی و پیوند با اعتراضات تاریخی
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.
