مقدمه
داستان رضاخان، قزاقی که شاه شد، یکی از تجارب تلخ تاریخ معاصر ایران است که چگونه یک قزاق بیسواد و بدون داشتن ذرهای عرق ملی، خودش را آلت دست نیروهای استعماری کرد تا به کرسی شاهی ایران برسد.
قزاقی که شاه شد، فقط داستان شخص رضاخان نیست، بلکه داستان این سلسله شاهی در ایران میباشد که همواره ضدملی و ضد منافع مردم ایران بخاطر ماندن بر اریکه قدرت عمل کردند و خوشبختانه با انقلاب ضدسلطنتی، نه تنها عمر این سلسله شاهی بلکه برای همیشه هرگونه پادشاهی از فرهنگ حاکمه ایران پاک شد.
انقلاب مشروطه ایران (۱۲۸۵ خورشیدی / ۱۹۰۶ میلادی) یکی از درخشانترین جنبشهای آزادیخواهانه آسیا بود؛ جنبشی که برای نخستین بار در منطقه، قدرت مطلقه پادشاهی را به چالش کشید، مجلس ملی ایجاد کرد، قانون اساسی آورد و مفاهیمی چون عدالتخانه مستقل، حاکمیت ملی و آزادی را وارد سپهر سیاسی ایران کرد. این انقلاب، شش سال پیش از انقلاب چین، یازده سال پیش از انقلاب فوریه روسیه و هفده سال پیش از تأسیس جمهوری ترکیه، پیشگام جنبشهای پسافئودالی در منطقه شد.
اما این جنبش بزرگ، در نهایت نه با حمله مستقیم خارجی، بلکه به دست یک قزاق بیسواد و مطیع استعمار به انحراف کشیده شد: رضاخان میرپنج؛ کسی که بعدها با نام رضاشاه پهلوی بر تخت سلطنت نشست. داستان او، داستان یک فرد صرف نیست، بلکه روایت چگونگی استفاده استعمار بریتانیا از یک مهره داخلی برای سرکوب انقلاب سیساله مردم ایران و جایگزینی آن با دیکتاتوری نظامی است.
زمینه سیساله مبارزه مردم ایران
از جنبش تنباکو (۱۲۶۹–۱۲۷۰) تا پیروزی اولیه مشروطه در سال ۱۲۸۵، از مقاومت در برابر استبداد محمدعلیشاه تا فتح تهران و خلع او، و سپس در دوره احمدشاه، مردم ایران نزدیک به سه دهه برای تحقق دادگستری مدرن، عدالت اجتماعی، پیشرفت و حاکمیت مردمی مبارزه کردند.
در این مسیر، چهرههایی چون ستارخان و باقرخان در تبریز، میرزا کوچکخان در گیلان، کلنل محمدتقی پسیان در خراسان، شیخ محمد خیابانی در آذربایجان و دهها سردار دیگر، نمادهای زنده این مقاومت بودند. این جنبش، ریشهدار، اجتماعی و عمیق بود و صرفاً به نخبگان سیاسی محدود نمیشد.
اما با پایان جنگ جهانی اول و تغییر توازن قوا، شرایطی پدید آمد که زمینه ظهور رضاخان را فراهم کرد.
رضاخان، قزاقی که شاه شد و تغییر استراتژی استعمار
با پایان جنگ جهانی اول و خروج تدریجی نیروهای خارجی، بریتانیا به این جمعبندی رسید که اشغال مستقیم ایران دیگر نه ممکن است و نه مقرونبهصرفه. جامعه ایران تجربه انقلاب، سازمانیابی و مقاومت مسلحانه را پشت سر گذاشته بود.
در نتیجه، بریتانیا استراتژی تازهای را در پیش گرفت:
گماردن یک حاکم نظامی دستنشانده که بتواند با ظاهری از نوسازی، سلطه استعماری را حفظ و در عین حال انقلاب را خفه کند. این دقیقاً همان نقطهای است که رضاخان وارد صحنه تاریخ میشود.
رضاخان؛ از قزاق ساده تا مهره انتخابی بریتانیا
رضاخان، متولد ۱۲۵۶ خورشیدی در آلاشت مازندران، از خانوادهای نظامی برخاسته بود. او در جوانی به تیپ قزاق پیوست؛ نیرویی که ریشه روسی داشت و بعدها تحت کنترل بریتانیا قرار گرفت. رضاخان بهتدریج در ساختار نظامی ارتقا یافت.
آنچه او را از دیگر افسران متمایز کرد، نه دانش سیاسی و نه بینش اجتماعی، بلکه جسارت نظامی، خشونت عریان و آمادگی برای اطاعت بیچونوچرا از قدرت خارجی بود.
در اواخر سال ۱۹۲۰ میلادی، ژنرال ادموند آیرونساید، فرمانده نیروهای بریتانیایی شمال ایران (نورپرفورس)، به دنبال چنین مهرهای میگشت. او در خاطراتش صراحتاً نوشته است که به دنبال یک دیکتاتوری نظامی برای حل «مسئله ایران» بوده است.
انتخاب رضاخان و آمادهسازی کودتا
آیرونساید شخصاً رضاخان را برگزید. ابتدا فرمانده روس قزاقها، استاروسلسکی، برکنار شد و سپس رضاخان در ۲۵ دی ۱۲۹۹ به فرماندهی کل بریگاد قزاق ارتقا یافت.
اسناد متعدد تاریخی—از خاطرات آیرونساید و گزارشهای وزارت خارجه بریتانیا گرفته تا نوشتههای ملکالشعرای بهار و سردنیس رایت—نشان میدهد که رضاخان ماهها پیش از کودتا با افسران بریتانیایی، از جمله کلنل هنری اسمیت و اردشیر جی ریپورتر، در ارتباط مستقیم بود.
نشستهای شبانه در قزوین، پرداخت پول به قزاقها و هماهنگی با سیدضیاءالدین طباطبایی، همگی بخشی از این تدارکات بود. خود رضاخان بعدها اعتراف کرد:
«آیرونساید مرا آورده است.»
کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹؛ پایان عملی انقلاب
در شب ۲۱ تا ۲۲ فوریه ۱۹۲۱، رضاخان با دو تا سه هزار قزاق از قزوین به سوی تهران حرکت کرد. این حرکت تقریباً بدون مقاومت انجام شد؛ زیرا هماهنگی کامل با بریتانیا وجود داشت.
سیدضیاء نقش پوشش سیاسی کودتا را بر عهده گرفت و بسیاری از آزادیخواهان و رجال مستقل بازداشت شدند. این کودتا، عملاً نقطه پایان بیش از سی سال مبارزه انقلابی مردم ایران بود.
حذف سیستماتیک سرداران مشروطه
رضاخان پس از تثبیت قدرت، بهصورت سیستماتیک به حذف نیروهای مشروطهخواه پرداخت:
-
سرکوب جنبش جنگل و مرگ میرزا کوچکخان
-
کشته شدن کلنل محمدتقی پسیان
-
زندانی و تبعید شدن چهرههایی چون مدرس و مصدق
-
حذف روشنفکرانی مانند فرخی یزدی و عشقی
این اقدامات تصادفی نبود؛ بلکه بخشی از پروژه نابودی کامل امکان بازگشت به آرمانهای مشروطه بود.
تحلیل نهایی: دیکتاتوری قزاق به جای حاکمیت مردم
رضاخان، با حمایت مستقیم بریتانیا، انقلابی مردمی را به دیکتاتوری نظامی بدل کرد. نوسازی ظاهری در کنار سرکوب شدید سیاسی، مطبوعات بسته، احزاب نابود و مخالفان حذف شدند.
داستان رضاخان، نمونه کلاسیک استعمار نوین است: کنترل کشورها نه با سرباز خارجی، بلکه با دیکتاتوری داخلی مطیع. او مهرهای بود که آمد، انقلاب را خفه کرد و زمانی که دیگر لازم نبود، کنار گذاشته شد.
این تاریخ، هشداری روشن دارد:
هرگاه قدرت خارجی با تکیه بر یک قزاق بیریشه وارد شود، آرمانهای یک ملت قربانی خواهند شد.
اقتباس از کتاب : داستان قزاقی که شاه شد.
عباس تبریزی
بیشتر بخوانید:
۲۸ مرداد؛ کودتای ننگین ۱۳۳۲ و تکرارناپذیری آن در ایران امروز
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید
