مبارزات مدنی و قیام‌ها-۲

مقدمه

مبارزات مدنی و قیام‌ها، بصورت متعددی در تاریخ ۱۲۰ ساله از انقلاب مشروطه تا کنون، صورت گرفته که تقریبا همه آنها با شکست روبرو شده است. علت اصلی در همه آنها همانطور که در جمع‌بندی انقلابیون سال‌های دهه ۴۰ آمده است، مردم ایران هیچ‌وقت در مبارزه و فداکاری کم نگذاشته‌اند ولی آنچه که نبوده رهبری ذیصلاحی بوده که در با فداکاری و از جان‌گذشتگی در پیشاپیش مردم حرکت کند، جنبش و قیام را ایجاد کند و بعد هم آن‌را به بهترین وجه هدایت کند و برای همین بوده که در کل تاریخ مبارزاتی مردم ایران به مسلخ برده شده و هر بار با کشته و زخمی بسیاری تا قیام بعدی چشم به انتظار مانده‌اند.

در این نوشتار که قسمت دوم از نوشتارهای، خیزش، قیام و انقلاب می‌باشد به تعریف و بازشناسی قیام می‌پردازیم.

قیام چیست؟

تعاریف و ریشه‌شناسی

قیام یا خیزش شورشی است که در برابر حکومت مقاومت می‌کند و علیه آن سازمان‌دهی می‌شود.قیام اغلب ناشی از نارضایتی‌های سیاسی، مذهبی یا اجتماعی است که از نابرابری‌ها یا تبعیض‌ها ناشی می‌شوند..قیام به صورت امتناع کردن از انجام دستورهای یک مقام مستقر، مقاومت در برابر او و با هدف نفی حاکمیت یا در اعتراض به موضوعی خاص، انجام می‌شود و می‌تواند ناشی از احساس خشم و عدم پذیرش اوضاع باشد و سپس با امتناع از تسلیم یا اطاعت از مقام مسئول این وضعیت، آشکار شود. همچنین قیام ممکن است فردی یا جمعی، صلح‌آمیز (نافرمانی مدنی، مقاومت مدنی و مقاومت غیرخشونت‌آمیز) یا خشونت‌آمیز (تروریسم، خرابکاری و جنگ چریکی) باشد.

شورش و شورشگری چیست؟

شورشی کسی است که دست به قیام می‌زند. گروه شورشی گروهی آگاه، هماهنگ و سازمان‌دهی شده است که به دنبال به دست آوردن کنترل سیاسی بر کل یک کشور یا بخشی از آن است.

پس یک قیام معمولاً به یک عمل محلی یا گسترده‌ای از نافرمانی علیه قدرت اشاره دارد، که اغلب توسط شکایت‌های فوری هدایت می‌شود.
هنگامی که این قیام حمایت گسترده‌ای کسب کند، ممکن است به یک قیام مردمی تبدیل شود، که توده‌هایی از لایه‌های مختلف جامعه را درگیر می‌کند.

تعریفی کوتاه از انقلاب

انقلاب‌ها، از سوی دیگر، تغییرات عمیق‌تری را نمایندگی می‌کنند. این تغییرات می‌تواند سیاسی باشد، که ساختارهای حکومتی را تغییر می‌دهند، یا اجتماعی باشد، که بافت اصلی جامعه را شامل روابط طبقاتی، اقتصاد، و فرهنگ بازسازی می‌کند.

این مقاله به طور جامع به این پدیده‌ها می‌پردازد، با استناد به تحلیل‌های تاریخی، جامعه‌شناختی و سیاسی. ما تعاریف، شرایطی که تحت آن‌ها رخ می‌دهند، نتایج کلی آن‌ها و ظرافت‌های بین انقلاب‌های سیاسی و اجتماعی را کاوش می‌کنیم.

علاوه بر این، مفهوم جمهوری دموکراتیک بررسی می‌شود و روش‌هایی برای تشخیص انواع انقلاب از طریق رهبری، نیروهای تشکیل‌دهنده درگیر و مسیرهایی برای دستیابی به هر نوع انقلاب ارائه می‌شود.

بر اساس تحقیقات گسترده اینترنتی، این کاوش هدف دارد تا دیدگاهی متعادل و مستند ارائه دهد. این دیدگاه پذیرفته است که در حالی که قیام‌ها و انقلاب‌ها می‌توانند به پیشرفت منجر شوند، اغلب خشونت، عدم قطعیت و نتایج متنوعی را به همراه دارند.

این بحث بر پایه مثال‌های واقعی جهان استوار است، مانند قیام‌های بهار عربی در سال‌های ۲۰۱۰-۲۰۱۱، انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹، انقلاب آمریکا در سال ۱۷۷۶ و موارد دیگر. این مثال‌ها نشان می‌دهد چگونه این رویدادها در زمینه‌های متنوع رخ می‌دهند.

با بررسی این مثال‌ها، می‌توانیم الگوهایی را تشخیص دهیم:

• قیام‌ها اغلب از نابرابری و سرکوب ناشی می‌شوند.

• انقلاب‌ها نیاز به نیروهای سازمان‌یافته دارند.

• نتایج از اصلاحات دموکراتیک تا عقب‌گردهای استبدادی یا جنگ‌های داخلی متغیر است.

در نهایت، درک این پویایی‌ها به ما کمک می‌کند تا جوامع معاصر و پتانسیل تغییر را تأمل کنیم.

یک قیام اساساً عملی است از برخاستن علیه قدرت مستقر، که اغلب به صورت شورش یا طغیان ظاهر می‌شود.
طبق منابع واژه‌نامه‌ای، این اصطلاح به «یک عمل یا نمونه از برخاستن؛ به ویژه: یک عمل معمولاً محلی از خشونت مردمی در نافرمانی معمولاً از یک دولت مستقر» اشاره دارد.

این تعریف بر طبیعت مخالف آن تأکید دارد، که شامل خشونت یا مقاومت توسط یک گروه علیه کسانی که در قدرت هستند می‌شود.
مترادف‌ها شامل شورش، طغیان، یا rebellion می‌شوند، جایی که مخالفت سازمان‌یافته به دنبال گرفتن کنترل از قدرت است.

از نظر ریشه‌شناختی، «uprising» از ریشه‌های انگلیسی باستان به معنای برخاستن یا صعود مشتق شده است، اما در زمینه‌های سیاسی، به معنای نافرمانی تکامل یافته است.
این می‌تواند یک صعود فیزیکی باشد، مانند یک شیب رو به بالا، اما در زمینه سیاسی، آن یک حرکت علیه دولت است.

برای توضیحات ساده‌شده، آن به عنوان شورش علیه قدرت توصیف می‌شود، اغلب برای اصلاح.
در اصطلاحات گسترده‌تر، آن یک درگیری است، جایی که جناح‌ها کنترل را به چالش می‌کشند، که ممکن است به جنبش‌های بزرگ‌تر منجر شود.

قیام‌ها از اعتراضات صرف خارج شده و مقیاس متفاوت دارند؛ آن‌ها هدف قیام یا سرنگونی دارند، نه فقط بیان نارضایتی.
مثال‌های تاریخی شامل قیام ورشو در سال ۱۹۴۴ علیه اشغال نازی یا قیام‌های دهقانی در اروپا قرون وسطی، که توسط مالیات سنگین و بردگی رانده شده‌اند.
این اعمال خودجوش اما سازمان‌یافته هستند و ناامیدی‌های عمیق‌ریشه‌دار را منعکس می‌کنند.

مبارزات مدنی و قیام‌ها تحت چه شرایطی یک قیام رخ می‌دهد؟

قیام‌ها در خلا رخ نمی‌دهند؛ آن‌ها از همگرایی شکایت‌ها، نابرابری‌ها و محرک‌ها ناشی می‌شوند.
حاشیه‌نشینی سیاسی، مذهبی یا اجتماعی اغلب آن‌ها را جرقه می‌زند، زیرا گروه‌ها احساس محرومیت یا سرکوب می‌کنند.

نابرابری اقتصادی یک راننده اصلی است، که عوامل دیگر مانند فساد یا عدم نمایندگی را تشدید می‌کند.
برای مثال، مالیات سنگین، سرکوب یا حکومت غیرنمایندگی می‌تواند توده‌ها را بسیج کند.

تغییرات جمعیتی، مانند «تورم جوانان»، کمک می‌کند.
این موضوع در بهار عربی دیده شد، جایی که جمعیت‌های جوان و تحصیل‌کرده با بیکاری و سرکوب روبرو بودند.

ناپایداری اجتماعی یا سیاسی، شامل خشونت پراکنده، زمینه مناسبی ایجاد می‌کند.
از نظر فلسفی، متفکرانی مانند جان لاک شورش را توجیه می‌کردند وقتی که دولت‌ها استبدادی می‌شوند و حاکمان را به عنوان «جانوران شکارچی» تلقی می‌کردند.

زمینه‌های جهانی مهم هستند؛ فشارهای خارجی، مانند تحریم‌های اقتصادی یا دخالت خارجی، می‌تواند ناآرامی داخلی را شعله‌ور کند.
در سال ۲۰۱۹، قیام‌ها در مکان‌هایی مانند هنگ‌کنگ یا شیلی از فرسایش ادراک‌شده حقوق و افزایش هزینه‌ها ناشی شدند.

در نهایت، هنگامی که شکایت‌ها بدون جبران انباشته می‌شوند و یک جرقه مانند خودسوزی یا خشونت پلیس رخ می‌دهد، اقدام جمعی شعله‌ور می‌شود و قیام‌ها فوران می‌کنند.

نتایج کلی مبارزات مدنی و قیام‌ها

نتایج قیام‌ها غیرقابل پیش‌بینی هستند، از اصلاح تا سرکوب یا تشدید به انقلاب‌های کامل متغیر.
بهار عربی، برای مثال، به دستاوردهای modest در برخی مناطق منجر شد، اما به جنگ‌های داخلی در دیگر مناطق مانند سوریه و لیبی انجامید.

رهبران برکنار شده شامل بن علی تونس، مبارک مصر و قذافی لیبی بودند، اما اثرات بلندمدت شامل تورم اقتصادی نیز بود.
برای مثال در یمن، قیمت غذا ۱۰ درصد پس از قیام افزایش یافت.

نتایج مثبت ممکن است شامل بازنویسی قانون اساسی باشند، همانطور که در تونس اتفاق افتاد و دموکراسی محدود را پرورش داد.
با این حال، بسیاری به بی‌نظمی، جنگ‌های داخلی یا بازگشت استبداد منجر می‌شوند.

تحلیلگران اشاره می‌کنند که در حالی که قیام‌ها تغییرات فوری به دست می‌آورند، پیشرفت پایدار به حکومت پس از رویداد بستگی دارد.
در اصل، نتایج به مقیاس قیام، حمایت بین‌المللی و انسجام داخلی وابسته هستند، که اغلب به میراث‌های مختلط امید و سختی منجر می‌شوند.

کلمه «قیام» و «قیام مردمی»: تعاریف و تمایزها

در حالی که «قیام» کلی است، «قیام مردمی» درگیری عمومی گسترده را مشخص می‌کند.
این به معنای آن است که یک گروه علیه دارندگان قدرت برای تغییر سیاسی می‌جنگد.

برخلاف کودتا که توسط نخبگان هدایت می‌شود، یک قیام مردمی شامل تظاهرات عمومی پر سر و صدا و گاهی خشونت‌آمیز است.
این قیام با طغیان همپوشانی دارد، اما بر مشارکت توده‌ای تأکید می‌کند.

شرایط آن‌ها شبیه قیام‌های کلی است، اما نیاز به نارضایتی گسترده دارد که اغلب توسط رسانه‌ها یا شبکه‌های اجتماعی تقویت می‌شود.
نتایج آن‌ها به طور متغیر پایان می‌یابند: موفقیت در تغییر رژیم، همانطور که در اروپای شرقی ۱۹۸۹، یا شکست با سرکوب‌ها، مانند میدان تیان‌آن‌من.

قیام‌های مردمی حرکت grassroots را نشان می‌دهند، که آن‌ها را از شورش‌های از بالا به پایین متمایز می‌کند.

چند قیامِ شکست‌خورده در ایران و علل شکست آن‌ها

 ۱. قیام تنباکو (۱۲۷۰ هـ.ش)

چه بود؟
جنبشی مردمی علیه امتیاز انحصاری تنباکو به انگلیس.

چرا شکست خورد / ناقص ماند؟

• رهبری سیاسی منسجم نداشت
• هدف فقط لغو یک امتیاز بود، نه تغییر ساختار قدرت
• با عقب‌نشینی شاه، جنبش متوقف شد
  نتیجه: اعتراض موفق، اما انقلاب نشد

 ۲. جنبش مشروطه (۱۲۸۵–۱۲۹۰)

چه بود؟
قیام برای قانون، مجلس و محدود کردن قدرت شاه.

علل شکست نهایی:

اختلاف شدید بین نیروهای مشروطه‌خواه (روحانی، روشنفکر، ملی‌گرا)

نداشتن نیروی سازمان‌یافته برای حفظ دستاوردها

دخالت مستقیم روس و انگلیس

بازگشت استبداد (استبداد صغیر و بعد رضاخانی)

نتیجه: انقلاب نیمه‌تمام

 ۳. قیام جنگل (میرزا کوچک‌خان) – ۱۲۹۴ تا ۱۳۰۰

چه بود؟
جنبش ضد استبداد و ضد استعمار در گیلان.

علل شکست:

محدود ماندن جغرافیایی

اختلاف ایدئولوژیک (ملی‌گراها، سوسیالیست‌ها، مذهبی‌ها)

نداشتن پشتیبانی سراسری

سرکوب نظامی شدید دولت مرکزی

نتیجه: قیام منطقه‌ای، نه انقلاب ملی

 ۴. قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲

چه بود؟
اعتراض گسترده به حکومت پهلوی پس از دستگیری خمینی.

علل شکست:

• فقدان سازمان سیاسی سراسری
• سرکوب خونین و سریع
• نبود برنامه روشن برای «بعد از شاه»

نتیجه: قیام سرکوب‌شده

 ۵. جنبش سبز(۱۳۸۸)

چه بود؟
اعتراض میلیونی به نتایج انتخابات.

علل شکست:

رهبری مردد و محافظه‌کار

عدم عبور صریح از کل نظام

اتکای بیش از حد به اعتراض مسالمت‌آمیز

سرکوب هوشمند و تدریجی

نتیجه: جنبش اعتراضی، نه انقلابی

 ۶. قیام‌های دی ۹۶، آبان ۹۸، و ۱۴۰۱

علل مشترک شکست:

• نبود رهبری واحد و شناخته‌شده
• فقدان تشکیلات سراسری
• قطع اینترنت و سرکوب خشن
• نرسیدن به اعتصاب عمومی پایدار

نتیجه: قیام‌های شجاعانه اما ناتمام

علل قیام‌های شکست خورده در ایران

ایران در صدها سال اخیر شاهد چندین قیام و جنبش مهم مردمی بوده است که هر کدام با اهداف مشخصی شکل گرفتند، اما هیچ‌کدام نتوانستند به انقلاب کامل و تغییر ریشه‌ای ساختار قدرت منجر شوند. از قیام تنباکو تا اعتراضات اخیر، نقاط مشترک شکست آن‌ها عبارتند از:

1. نبود رهبری منسجم و واحد: بسیاری از قیام‌ها فاقد رهبری سیاسی یا سازماندهی مرکزی بودند، یا رهبری آن‌ها دچار اختلاف داخلی و دودستگی بود.

2. محدودیت جغرافیایی یا اجتماعی: بعضی جنبش‌ها مانند قیام جنگل صرفاً منطقه‌ای بودند و پشتیبانی سراسری در سراسر کشور نداشتند.

3. اختلاف ایدئولوژیک یا استراتژیک: میان نیروهای مختلف (ملی‌گرا، مذهبی، روشنفکر، سوسیالیست) هماهنگی لازم برقرار نشد و هدف‌ها متفاوت بود.

4. قدرت سرکوب دولت و مداخلات خارجی: سرکوب خونین یا تدریجی و دخالت مستقیم قدرت‌های خارجی (انگلیس، روسیه و…) مانع ادامه قیام‌ها شد.

5. فقدان برنامه روشن برای «بعد از شاه/نظام» یا تغییر ساختار: بیشتر جنبش‌ها تنها برای هدف خاصی (مثل لغو امتیاز، انتخابات، قانون اساسی) شکل گرفتند و راهبردی برای ایجاد حکومت جایگزین نداشتند.

6. وابستگی به روش‌های محدود: اتکای صرف به اعتراض مسالمت‌آمیز، اعتصابات پراکنده یا ناتوانی در بسیج عمومی، کارایی جنبش‌ها را کاهش داد.

   نمونه‌هایی از قیام‌های شکست‌خورده در تاریخ جهان

   برای مقایسه و غنی کردن مقاله، این‌ها چند نمونه معروف هستند:

   1. قیام اسپارتاکوس (Spartacus Revolt – ۷۳–۷۱ ق.م، روم باستان)

      • قیام اسپارتاکوس (۷۳-۷۱ ق.م) بزرگترین و موفق‌ترین شورش بردگان علیه جمهوری روم بود که توسط گلادیاتوری تراکی به نام اسپارتاکوس رهبری شد و هزاران برده و گلادیاتور را گرد هم آورد تا به دنبال آزادی باشند و با وجود پیروزی‌های اولیه، در نهایت توسط نیروهای رومی به فرماندهی کراسوس در سال ۷۱ ق.م سرکوب شد و رهبران و هزاران شورشی به صلیب کشیده شدند.

        

   2. قیام ماتا هاری (Peasants’ Revolt – ۱۳۸۱، انگلستان)

      • جنبش دهقانان علیه مالیات‌ها و ستم فئودال‌ها، با خشونت شکست خورد.

   3. انقلاب ۱۸۴۸ اروپا

      • انقلاب‌های ۱۸۴۸ که به «بهار ملت‌ها» معروف هستند، گسترده‌ترین موج انقلابی در تاریخ اروپا محسوب می‌شوند که بیش از ۵۰ کشور را تحت تأثیر قرار دادند  این جنبش‌ها از سیسیل آغاز شد و به سرعت به فرانسه، آلمان، ایتالیا و امپراتوری اتریش گسترش یافت .

        

   4. قیام بوئرها علیه بریتانیا (Boer War Uprisings – اوایل قرن ۲۰، آفریقای جنوبی)

      • مقاومت محلی علیه استعمار انگلیس در برخی نقاط موفق بود اما در نهایت شکست خورد.

   5. قیام‌های مردم چین علیه سلطنت مینگ و سلسله‌های بعدی

      • قیام‌های مردمی در چین علیه سلسله مینگ، پیش از سقوط آن در سال ۱۶۴۴، به دلیل مشکلات اقتصادی و اجتماعی رخ دادند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها شورش ««لی زیچنگ»» بود که به پکن رسید و امپراتور وقت را وادار به خودکشی کرد؛ پس از آن، سلسله «چینگ» به قدرت رسید و این سلسله نیز شاهد قیام‌های بزرگی چون «شورش تایپینگ» (۱۸۵۰-۱۸۶4) و شورش‌های مسلمانان بود که نشان‌دهنده تداوم نارضایتی‌های اجتماعی و اقتصادی در طول تاریخ چین بود، اما سلسله چینگ با تضعیف شدید مواجه شد و در نهایت با انقلاب ««شینهای»» در ۱۹۱۱ فروپاشید.

   6. قیام‌های شکست‌خورده ضد آپارتاید (دهه ۱۹۶۰–۷۰، آفریقای جنوبی)

      • در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، جنبش‌های ضد آپارتاید در آفریقای جنوبی شاهد قیام‌های گسترده‌ای بودند که اگرچه در کوتاه‌مدت توسط رژیم سرکوب شدند و به هدف نهایی خود (سرنگونی آپارتاید) نرسیدند، اما پایه‌های فروپاشی این نظام را در دهه‌های بعد بنا کردند.

نتیجه پایانی:
ایران مجموعه‌ای از قیام‌های شجاعانه و پراهمیت دارد که هر یک بخشی از مطالبات مردمی و تلاش برای آزادی و عدالت را نمایان کردند، اما به دلیل نبود رهبری واحد، سازماندهی سراسری و برنامه‌ریزی راهبردی، هیچ‌کدام به انقلاب کامل و تغییر ساختاری منجر نشدند. این قیام‌ها «اعتراضات موفق اما ناتمام» یا «انقلاب نیمه‌تمام» هستند که درس‌های مهمی برای آینده دارند.

عباس تبریزی

بیشتر بخوانید:

خیزش اجتماعی و قیام مردم ایران و تبدیل آن به قیام و فاصله آن تا انقلاب 

• سایت کالج آزادی در شبکه‌های اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب

لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.