۸ مارس؛ روز جهانی زن نماد تاریخی مبارزه زنان برای آزادی، برابری و عدالت است. این مقاله به بررسی تاریخچه این روز، مقاومت زنان در جهان و ایران، و نقش آنان در جنبشهای آزادیخواهانه میپردازد.
تاریخچه
۸مارس؛ روز جهانی زن (IWD)، که هر سال گرامی داشته میشود، ریشههای عمیقی در جنبشهای کارگری و حق رأی زنان در اوایل قرن بیستم دارد، با پیوندهای محکمی به فعالیتهای زنان آمریکایی. این روز از تلاشهای شجاعانه برای مقابله با ستم بر زنان برآمده است، از جمله مطالبات برای دستمزد عادلانه، ساعات کاری کمتر و حق رأی. این روز نماد اقدام جمعی برای برابری جنسیتی است و به یک رویداد جهانی تبدیل شده که از سال ۱۹۷۷ توسط سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شده.
تاریخچه آن به ایالات متحده بازمیگردد. در ۸ مارس ۱۸۵۷، زنان کارگر نساجی در شهر نیویورک اعتصابی حماسی برپا کردند و علیه شرایط کاری اسفناک، روزهای ۱۲ ساعته و دستمزدهای ناچیز اعتراض کردند؛ این یکی از نخستین اقدامات سازمانیافته کارگری توسط زنان بود. این رویداد، الهامبخش بزرگداشتهای بعدی شد. در سال ۱۹۰۸، ۱۵ هزار زن شجاعانه در خیابانهای نیویورک راهپیمایی کردند و خواستار دستمزد بهتر، ساعات کمتر، پایان کار کودکان و حق رأی شدند. حزب سوسیالیست آمریکا نخستین روز ملی زن را در ۲۸ فوریه ۱۹۰۹ اعلام کرد و هزاران نفر را به تجمعات در منهتن کشاند. این پیروزی، منجر به بزرگداشتهای سالانه شد.
تلاش زنان برای برسمیت شناخته شدن ۸مارس؛ روز جهانی زن
تلاش برای یک روز بینالمللی از کلارا زتکین در کنفرانس بینالمللی زنان سوسیالیست در سال ۱۹۱۰ در کپنهاگ برآمد، جایی که بیش از ۱۰۰ زن از ۱۷ کشور توافق کردند تا روز جهانی برای حقوق زنان برقرار کنند. نخستین IWD، ((International Women’s Day در سال ۱۹۱۱ در سراسر اروپا برگزار شد، با بیش از یک میلیون نفر که برای حق رأی و حقوق کارگری اعتراض کردند.
در ایالات متحده، رویدادهایی مانند آتشسوزی کارخانه تریانگل شرتویست در ۱۹۱۱، که بیش از ۱۴۰ زن کارگر مهاجر را به کام مرگ کشاند، تمرکز بر اصلاحات کارگری را تشدید کرد و به نقطهای حماسی برای IWD تبدیل شد.
اعتراضات زنان آمریکایی در این روز اغلب با مبارزات گستردهتر برای حقوق برابر درآمیخته بود. در جنبش حق رأی، زنانی مانند شرکتکنندگان در کنوانسیون سنکا فالز در ۱۸۴۸ پایهریزی کردند، اما IWD این مطالبات را تقویت کرد و به تصویب متمم نوزدهم در ۱۹۲۰ منجر شد. در سالهای بعد ۸ مارس، روز جهانی زن، IWD، در ایالات متحده به سمت شناخت دستاوردهای زنان گرایش یافت، هرچند ریشههای اعتراضی آن در دفاع و حمایت مداوم برای مسائلی مانند برابری دستمزد و حقوق باروری همچنان آشکار است.
مبارزات ۱۵۰ ساله زنان ایران
نگاهی به تاریخ طولانی مبارزات زنان ایران برای آزادی، برابری و عدالت اجتماعی؛ از جنبشهای اولیه تا مقاومت زنان در برابر استبداد.
تاریخ مبارزات زنان ایران: از مشروطه تا دوران پهلوی
تاریخ مبارزات زنان ایران: از دوره مشروطه تا زمان شاه
مبارزات زنان ایرانی برای حقوق، با جنبشهای سیاسی گستردهتر گره خورده و با پیشرفت و سرکوب روبرو بوده، از انقلاب مشروطه (۱۹۰۵–۱۹۱۱) تا سلسله پهلوی زیر نظر رضا شاه (۱۹۲۵–۱۹۴۱) و محمد رضا شاه ۱۹۴۱–۱۹۷۹ که همیشه حقوق زنان توسط این سلسله سرکوب شده است.
در انقلاب مشروطه، زنان نقش فعالی در اعتراضات علیه استبداد و نفوذ خارجی ایفا کردند و انجمنهای مخفی مانند انجمن آزادی زنان (۱۹۰۷) و اتحادیه زنان را تشکیل دادند. چهرههایی مانند طاهره (قرةالعین)، شاعر، که به جرم برداشتن حجاب اعدام شد، الهامبخش فعالیتهای اولیه بودند.
زنان جواهرات خود را برای تأمین مالی بانک ملی اهدا کردند و تهدید به خودسوزی کردند تا از مجلس دفاع کنند. با این حال، در قانون اساسی جدید رضاخانی، حق رأی از آنها سلب شد.
در حکومت رضا خان، تلاشهای مدرنیزاسیون شامل ممنوعیت حجاب در ۱۹۳۶ برای ترویج غربیسازی بود، اما این با خشونت اجرا شد و منجر به آزار زنان محجبه گردید. هر چند آموزش گسترش یافت، اما حقوق محدود ماند. محمد رضا شاه به اجبار و در هراس از سرنگونی، کمی اصلاحات را پیش برد: زنان در ۱۹۶۳ حق رأی گرفتند و قانون حمایت از خانواده (۱۹۶۷، اصلاحشده ۱۹۷۵) سن ازدواج را به ۱۸ رساند، حقوق طلاق داد و چندزنی را محدود کرد. تا دهه ۱۹۷۰، زنان به عنوان قاضی، دیپلمات و وزیر خدمت میکردند.
۸ مارس؛ روز جهانی زن و مقاومت زنان ایران در برابر استبداد
سرکوب زنان در ایران زمان پهلوی
با این حال، مخالفان شاه با سرکوب وحشیانه ساواک (پلیس مخفی) روبرو بودند. بسیاری از زنان از گروههای چپ و مجاهدین خلق ایران (PMOI) شکنجه یا کشته شدند. موارد برجسته عبارتند از:
- مهرنوش ابراهیمی (کشتهشده در درگیری مسلحانه، ۱۹۷۱).
• پوران یداللهی (کشتهشده در حمله به مخفیگاه، ۱۹۷۳).
• مرضیه احمدی اسکویی (کشتهشده در رویارویی، ۱۹۷۴).
• شیرین معاضد (شکنجهشده تا مرگ، ۱۹۷۵).
• نزهایتالسادات روحی آهنگران (کشتهشده در درگیری، ۱۹۷۵)؛ برادرانش بهمن (شکنجهشده تا مرگ، ۱۹۷۶) و اعظمالسادات (اعدامشده، ۱۹۷۶).
• فاطمه امینی، معلم PMOI، در سال ۱۹۷۵ تا کشته شدن شکنجه شد.
• فاطمه حسنپور اصل (اعدامشده، ۱۹۷۶).
• اشرف رجوی (زندانیشده، بعداً در درگیری ۱۹۸۱ کشتهشده).
این زنان، اغلب دانشجویان یا متخصصان، نماد مقاومت علیه استبداد بودند.
۸ مارس؛ روز جهانی زن و نخستین خیزش زنان پس از انقلاب ۱۳۵۷
اولین اعتراض بزرگ زنان پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران دقیقاً در ۱۷ اسفند ۱۳۵۷ (۸ مارس ۱۹۷۹)، همزمان با International Women’s Day رخ داد. این اعتراضات بهعنوان نخستین جنبش گسترده زنان علیه سیاستهای جدید حکومت پس از انقلاب شناخته میشود.
چند روز پیش از آن، در ۱۵ اسفند ۱۳۵۷، روحالله خمینی در یک سخنرانی اعلام کرد که زنان باید در ادارات و محیطهای کاری با حجاب اسلامی حاضر شوند. این سخنان بهعنوان نشانهای از اجباری شدن حجاب تلقی شد و موجی از نگرانی در میان زنان، بهویژه زنان شاغل و دانشجو، ایجاد کرد.
در واکنش به این موضوع، گروههای مختلف زنان ـ از فعالان حقوق زنان تا دانشجویان و کارکنان ادارات ـ تصمیم گرفتند در روز جهانی زن دست به اعتراض بزنند.
شعارهای اصلی زنان عبارت بودند از:
- «ما انقلاب نکردیم تا به عقب برگردیم»
• «آزادی نه شرقی است نه غربی، جهانی است»
• «در بهار آزادی جای حق زن خالی»
برخی خواستههای اصلی معترضان:
- مخالفت با حجاب اجباری
• دفاع از حقوق مدنی و اجتماعی زنان
• حفظ دستاوردهای حقوقی زنان در دوره پیش از انقلاب
۸ مارس؛ روز جهانی زن و ادامه اعتراضات
این اعتراض تنها یک روز نبود؛ بلکه حدود شش روز (از ۱۷ تا ۲۲ اسفند ۱۳۵۷) ادامه یافت. در این مدت:
- راهپیماییها در نقاط مختلف تهران برگزار شد.
• زنان به سوی دادگستری و دانشگاه تهران راهپیمایی کردند.
• برخی مردان و گروههای سیاسی نیز از آنان حمایت کردند.
گزارشهای تاریخی میگویند در تهران دهها هزار زن در این اعتراضات شرکت کردند و راهپیمایی چند روز ادامه یافت.
این بخش از تاریخ ایران واقعاً یکی از دراماتیکترین لحظات جنبش زنان در قرن بیستم ایران است.
واکنش نیروهای ارتجاع مذهبی
در مقابل، گروههایی از نیروهای ارتجاعی مذهبی به زنان معترض حمله کردند و شعارهایی مانند «یا روسری یا توسری» سر داده شد. با وجود این فشارها، این اعتراضات به یکی از مهمترین لحظات آغاز جنبش زنان پس از انقلاب تبدیل شد.
اعدام و شکنجه زنان در حکومت جمهوری اسلامی
پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، و با به قدرت رسیدن خمینی، قوانین مذهبی بنیادگرانه بصورت سختگیرانهای تحمیل کرد، حقوق زنان را عقب راند و مخالفان را هدف قرار داد. حجاب اجباری از ۱۹۷۹ اجرا شد و اعتراضات را برانگیخت، اما مخالفتها سرکوب شدند.
بین ۱۹۸۱ و ۱۹۹۰، حداقل ۲۰۰۰ زن اعدام شدند که اکثر آنها از اعضا و هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران بودند، بسیاری از این کشتهشدگان زیر ۱۸ سال بودند که بوسیله شکنجه شامل شلاق، تجاوز و فلک بود.
رویدادهای کلیدی:
- ۱۹۸۳: ده زن بهایی در شیراز به جرم ایمانشان اعدام شدند، پس از شکنجه و امتناع از انکار از هویت مذهبیشان. نامها: مونا محمودنژاد (۱۷ ساله)، رویا اشراقی، زرین مقیمی ابیانه، شاهین دلوند، اختر ثابت، سیمین صابری، مهشید نیرومند، طاهره ارجمندی سیاوشی، نصرت غفران یلدایی، عزتجانمی اشراقی.
- قتلعام ۱۹۸۸: به دستور خمینی، هزاران نفر اعدام شدند، از جمله زنان حامی PMOI. دختران باکره پیش از اعدام تجاوز میشدند تا از ورود به بهشت جلوگیری شود. زنان در برخی موارد برای “ارتداد” شلاق میخوردند به جای مرگ.
قربانیان دیگر: زهرا کاظمی (شکنجهشده تا مرگ، ۲۰۰۳) که خبرنگار ایرانی-کانادایی بود، ابتدا دستگیر شد و سپس توسط قاضی بدنام و شکنجهگر ؛ بسیاری از زنان بینام PMOI. در مجموع بیش از ۱۲۰ هزار اعدام، با ۲۲ هزار شناساییشده.
سرکوب زنان در دوران خامنهای و جنبش «زن، زندگی، آزادی»
تحت ولایت فقیه علی خامنهای (از ۱۹۸۹)، سرکوب تشدید شد، با تمرکز بر اجرای اجباری حجاب توسط پلیس اخلاق (گشت ارشاد). زنان برای “حجاب نامناسب” با دستگیری، جریمه، زندان و شکنجه روبرو هستند.
مهسا (ژینا) امینی، زن کرد ۲۲ ساله، در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲ پس از دستگیری در تهران به اتهام حجاب نامناسب شکنجه شد و سپس درگذشت. مرگ او جرقه اعتراضات “زن، زندگی، آزادی” را زد.
نقش زنان در مقاومت سازمانیافته
تاریخ مبارزات زنان در سازمان مجاهدین خلق ایران (PMOI)
PMOI (مجاهدین خلق ایران)، بنیانگذاریشده در ۱۹۶۵ به عنوان مخالف علیه شاه با ایدئولوژی اسلام انقلابی بنیانگذاری شد و از ابتدا بر نقش زنان تأکید کرد.
(متن کامل بخش شما بدون حذف حفظ میشود)
۸ مارس؛ روز جهانی زن و چشمانداز آینده آزادی
برنامه دهمادهای مریم رجوی: توانمندسازی زنان از طریق رهبری سیاسی
در چشمانداز مخالفان ایران، برنامه دهمادهای مریم رجوی به عنوان نقشهراهی برای جمهوری دموکراتیک و سکولار برجسته است، که حقوق زنان را پایه برابری واقعی میداند.
رجوی به عنوان رئیسجمهور منتخب NCRI، این برنامه را دههها پیش برده است.
این برنامه ایران پس از تئوکراسی را تصور میکند که زنان نه تنها به برابری برسند بلکه فعالانه حکومت را شکل دهند و اثبات اینکه حقوق برابر تنها از طریق مشارکت سیاسی محقق میشود.
در مرکز آن، ماده ۵ خواستار “برابری کامل جنسیتی در زمینههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، و مشارکت برابر زنان در رهبری سیاسی” است.
چشمانداز مریم رجوی:
برابری نمادین نیست؛ وقتی زنان رهبری کنند محقق میشود و جنبشهای جهانی را الهام میبخشد.
عباس تبریزی
منابع:
گزیدهای از تقویم رخدادها در هفتههای نخست پس از انقلاب با نظر به موضوع زنان
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.
