۳۰ تیر؛ دو روایت تاریخی، از قیام مردم در حمایت از دکتر محمد مصدق در سال ۱۳۳۱ تا تأسیس شورای ملی مقاومت ایران در سال ۱۳۶۰؛ بررسی دو نقطه عطف در تاریخ معاصر ایران و تأثیر آنها بر مبارزه برای آزادی و استقلال.
۳۰ تیر ۱۳۳۱ و ۱۳۶۰؛ دو نقطه عطف در تاریخ سیاسی ایران
۳۰ تیرماه، در تقویم سیاسی ایران روزی دوگانه است؛ روزی که دو رویداد مهم و بهظاهر متفاوت را در دو نسل از تاریخ معاصر ایران به هم گره میزند: قیام خونین مردم تهران در سال ۱۳۳۱ در دفاع از دکتر محمد مصدق، و سه دهه بعد، تأسیس شورای ملی مقاومت ایران در سال ۱۳۶۰.
هر دو رویداد، در بستر متفاوت خود، بازتاب یک الگوی تکرارشونده در تاریخ ایراناند: رویارویی خواست مردمی برای استقلال و آزادی با قدرتی متمرکز که آماده سرکوب آن است.

قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱: وقتی فشار مردم، دکتر محمد مصدق را بازگرداند
برای فهم قیام ۳۰ تیر باید به میانه تیرماه ۱۳۳۱ بازگشت. مجلس هفدهم در ۱۵ تیر به کابینه دکتر مصدق رأی اعتماد داد و شاه دو روز بعد حکم نخستوزیری او را صادر کرد.
اما اختلافی اساسی میان دکتر مصدق و دربار بر سر کنترل وزارت جنگ درگرفت؛ مصدق بر این باور بود که بر پایه اصل پاسخگویی وزرا در برابر مجلس، این پست نیز باید زیر نظر نخستوزیر باشد، اما محمدرضا پهلوی از واگذاری این حوزه خودداری کرد. در ۲۵ تیر، مصدق در نامهای به شاه از نخستوزیری کنارهگیری کرد.
آنچه پس از آن رخ داد نشان داد که کنارهگیری مصدق تا چه اندازه مورد استقبال دربار بود؛ شاه بیدرنگ احمد قوام (قوامالسلطنه)، سیاستمدار باسابقه و شناختهشده به نزدیکی با بریتانیا، را مأمور تشکیل کابینه کرد و قوام در ۲۶ تیر از مجلسی که آن روزها با مداخله نظامیان در انتخابات شکل گرفته بود، رأی اعتماد گرفت.
این جابهجایی خشم گستردهای برانگیخت. از ۲۷ تیر، در تهران و شهرهای نفتخیز جنوب همچون آبادان و خرمشهر، تظاهرات گستردهای زیر شعار «یا مرگ یا مصدق» آغاز شد. فرمانداری نظامی با استقرار تانک در خیابانها به سرکوب پرداخت و در پنج روز درگیری، صدها نفر کشته و زخمی شدند. سرانجام در ۳۰ تیر، شاه زیر فشار خیابان تسلیم شد، قوام را برکنار کرد و مصدق بار دیگر به نخستوزیری بازگشت.
تنها یک روز پس از قیام، دیوان بینالمللی دادگستری در لاهه با اکثریت آرا اعلام کرد صلاحیت رسیدگی به شکایت بریتانیا علیه ملیشدن صنعت نفت ایران را ندارد؛ رأیی که دستاورد دیپلماسی مصدق در برابر لندن به شمار میرفت و بهطور مستقیم دسترسی انحصاری بریتانیا به نفت ایران را به چالش کشید.
مصدق بعدها سالروز ۳۰ تیر را «قیام ملی» نامید و آن را در خاطرات خود واقعهای فراموشنشدنی در مبارزات ملت ایران توصیف کرد. الگوی ملیکردن منابع طبیعی که دکتر مصدق پیش برد، سالها بعد در تصمیم جمال عبدالناصر برای ملیکردن کانال سوئز در ۱۹۵۶ بازتاب یافت و ناصر را در جهان عرب به چهرهای محبوب بدل کرد.
کودتای ۲۸ مرداد؛ شکست یک تجربه دموکراتیک و آغاز بازگشت استبداد
پیروزی ۳۰ تیر دیری نپایید. کمتر از یکسال بعد، در تابستان ۱۳۳۲، دولتهای بریتانیا و آمریکا که ملیشدن نفت را تهدیدی برای منافع خود میدیدند، طرح براندازی دولت مصدق را کلید زدند؛ عملیاتی که با نام رمز «آژاکس» توسط سازمان اطلاعات بریتانیا (MI6) و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) طراحی و تأمین مالی شد.
نخستین فرمان برکناری دکتر مصدق در ۲۵ مرداد به دست او رسید، اما این تلاش اولیه شکست خورد و شاه از ایران گریخت. با این حال، در روزهای بعد، با هماهنگی گروههای وابسته به سرلشکر فضلالله زاهدی و همراهی برخی نیروهای مذهبی و نظامی، در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ کودتا به ثمر نشست، مصدق برکنار و زاهدی به نخستوزیری رسید.
آیتالله ابوالقاسم کاشانی، که پیشتر از متحدان مصدق در نهضت ملیشدن نفت بود، در ماههای پایانی به یکی از مخالفان او بدل شده بود و برخی پژوهشگران بر نقش او و همراهانش در فضای سیاسی منتهی به کودتا تأکید کردهاند. این رویداد برای دههها بهعنوان نقطه عطفی در حافظه تاریخی ایران باقی ماند: تجربهای که نشان داد حتی حمایت گسترده مردمی بدون داشتن یک سازمان و تشکیلاتی که مردم را هدایت کند، نیز میتواند در برابر ائتلاف قدرت داخلی و مداخله خارجی آسیبپذیر باشد.

۳۰ تیر ۱۳۶۰؛ تولد یک ائتلاف سیاسی در برابر رژیم جمهوری اسلامی
سه دهه بعد، ۳۰ تیر بار دیگر در تاریخ سیاسی ایران رقم خورد، اینبار در بستری کاملاً متفاوت. در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، تنها حدود یک ماه پس از برکناری رئیس جمهور وقت و آغاز موج بازداشت و اعدام مخالفان سیاسی، مسعود رجوی، رهبر سازمان مجاهدین خلق ایران، در تهران تشکیل شورای ملی مقاومت ایران را اعلام کرد.
ده روز بعد، در ۷ مرداد، رجوی به همراه بنیصدر با پروازی که در ادبیات سیاسی به «پرواز بزرگ» شهرت یافته از تهران به پاریس رفت و رسماً شورای ملی مقاومت را بهعنوان ائتلافی از نیروهای اپوزسیون دیکتاتوری جمهوری اسلامی معرفی کرد.
بنیانگذاران این شورا، انتخاب نمادین تاریخ تأسیس آن را با اشاره به سالروز قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ و میراث مبارزه مصدق توضیح دادهاند؛ روایتی که هدف آن را پیونددادن جنبشهای آزادیخواهانه ایران از دوران مشروطه تا کودتای ۲۸ مرداد و تا مبارزات دهه ۱۳۶۰ نشان میدهد.
شورا در آغاز از ترکیبی از احزاب و شخصیتهای سیاسی مخالف حکومت، از جمله برخی جریانهای کرد، شکل گرفت. در سال ۱۳۷۲ (۱۹۹۳)، این شورا، مریم رجوی را بهعنوان رئیسجمهور برگزیده دوران انتقال، یعنی تا شش ماه پس از سرنگونی احتمالی نظام جمهوری اسلامی، برگزید و از آن زمان تاکنون او هدایت این ائتلاف را برعهده داشته است.
و برای نخستینبار شورای ملی مقاومت بعنوان قدیمیترین واصلیترین ائتلاف سازمانیافته مخالف جمهوری اسلامی تاکنون پا برجا مانده است.
یک نخ تاریخی؛ از نهضت ملی تا مبارزه برای آزادی
۳۰ تیر؛ دو روایت تاریخی که از خیابانهای تهران در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ تا اعلامیه تأسیس یک ائتلاف اپوزیسیون در همان روز از سال ۱۳۶۰ امتداد مییابد، فاصلهای سیساله، دو نظام سیاسی متفاوت و دو نسل از مبارزان ایرانی را در بر میگیرد. آنچه این دو رویداد را به هم پیوند میزند، فارغ از قضاوت درباره کارنامه بازیگران هر دو دوره، تکرار یک پرسش بنیادین در تاریخ معاصر ایران است: مرز میان اراده ملی و قدرت متمرکز، در غیاب نهادهای پایدار دموکراتیک، کجاست؟ پاسخ به این پرسش، همچنان بخش مهمی از روایت ناتمام تاریخ سیاسی ایران باقی مانده است.
عباس تبریزی
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید











