بررسی بحران دارو در ایران و تأثیر تحریمها، سیاست هستهای جمهوری اسلامی، فساد و سوءمدیریت بر بیماران MS، سرطان، دیابت و بیماریهای مزمن؛ تحلیلی انسانی، پزشکی و سیاسی.
بحران دارو در ایران چگونه به یک فاجعه انسانی تبدیل شد؟
بحران دسترسی به دارو در ایران در سالهای اخیر به یکی از مهمترین بحرانهای انسانی و اجتماعی کشور تبدیل شده است؛ بحرانی که تنها محدود به کمبود چند قلم دارو نیست، بلکه بهتدریج به نشانهای از فرسایش ساختاری نظام سلامت، فشارهای اقتصادی و پیامدهای سیاست خارجی حکومت جمهوری اسلامی بدل شده است.
بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن و صعبالعلاج، از جمله مبتلایان به مولتیپل اسکلروزیس (MS)، سرطان، بیماریهای قلبی و دیابت، بیش از هر گروه دیگری تحت تأثیر این وضعیت قرار گرفتهاند. در این میان، جنگها و تنشهای منطقهای، سیاست هستهای جمهوری اسلامی، تحریمهای بینالمللی بخاطر برنامههای هستهای تهدید آمیز این رژیم، فساد اقتصادی و سوءمدیریت داخلی، در کنار یکدیگر شرایطی ایجاد کردهاند که سلامت عمومی را با تهدیدی جدی مواجه ساخته است.
نقش تحریمهای هستهای در بحران دارو و تجهیزات پزشکی
اگرچه مقامهای حکومتی معمولاً تحریمهای خارجی را علت اصلی بحران دارویی معرفی میکنند، اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که این بحران محصول مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی است.
تحریمها بیتردید در اختلال زنجیره تأمین دارو و تجهیزات پزشکی نقش مهمی داشتهاند، اما ناکارآمدی ساختاری، فساد در تخصیص منابع، اولویتدادن به برنامههای نظامی و منطقهای و فقدان شفافیت اقتصادی نیز سهم عمدهای در تعمیق این بحران ایفا کردهاند.
صنعت دارویی ایران؛ ظرفیت بالا، وابستگی پنهان
ایران از دهههای گذشته دارای صنعت دارویی نسبتاً گستردهای بوده و بخش بزرگی از داروهای ژنریک مورد نیاز کشور در داخل تولید میشود. آمارهای رسمی نشان میدهد که بیش از ۹۰ درصد داروهای مصرفی از نظر تعداد در داخل تولید میشوند، اما این مسئله به معنای استقلال کامل دارویی نیست.
وابستگی پنهان صنعت داروی ایران به واردات
بخش مهمی از مواد اولیه دارویی (API)، تجهیزات آزمایشگاهی، فناوریهای پیشرفته و بسیاری از داروهای تخصصی همچنان وابسته به واردات هستند.
این وابستگی در مورد بیماریهای پیچیده مانند MS، سرطان و بیماریهای خودایمنی بیشتر دیده میشود. بیماران مبتلا به MS برای ادامه زندگی عادی نیازمند مصرف مستمر داروهای تعدیلکننده سیستم ایمنی هستند؛ داروهایی که اغلب وارداتی یا وابسته به مواد اولیه خارجیاند. هرگونه اختلال در واردات، نقلوانتقال مالی یا نوسان ارزی، مستقیماً بر زندگی این بیماران اثر میگذارد.
در سالهای پیش از تشدید تحریمهای هستهای نیز مشکلاتی در حوزه تأمین دارو وجود داشت، اما پس از خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریمها در سال ۲۰۱۸، بحران ابعاد گستردهتری پیدا کرد. محدودیتهای بانکی و ترس شرکتها و بانکهای خارجی از مجازاتهای آمریکا، حتی در حوزه کالاهای بشردوستانه، باعث شد بسیاری از شرکتهای دارویی همکاری خود با رژیم ایران را محدود کنند. در نتیجه، داروهای حیاتی یا کمیاب شدند یا با قیمتهای بسیار بالا به دست بیماران رسیدند.
سیاست هستهای جمهوری اسلامی و تأثیر آن بر نظام سلامت
یکی از مهمترین محورهای بحث درباره بحران دارویی ایران، رابطه میان سیاست هستهای رژیم ایران و پیامدهای آن بر سلامت عمومی است. حکومت ایران طی دو دهه گذشته بخش بزرگی از منابع مالی، سیاسی و امنیتی کشور را صرف برنامه هستهای، توسعه موشکی و حضور منطقهای کرده است.
این سیاستها نهتنها موجب افزایش تنش با غرب و اعمال تحریمهای گسترده شدند، بلکه باعث انتقال بخش قابل توجهی از منابع اقتصادی کشور از حوزه رفاه عمومی به حوزههای امنیتی و نظامی شدند.
منتقدان حکومت معتقدند که حکومت با اولویتدادن به پروژههای ایدئولوژیک و ژئوپولیتیک، سلامت و رفاه مردم را به حاشیه رانده است. در شرایطی که بسیاری از بیمارستانهای ایران با کمبود تجهیزات، فرسودگی زیرساختها و کمبود دارو روبهرو هستند، میلیاردها دلار صرف برنامههایی شده که سود مستقیمی برای زندگی روزمره مردم نداشتهاند.
چگونه تورم و سقوط ارزش پول ملی بیماران را فقیرتر کرد؟
این وضعیت تنها به مسئله بودجه محدود نمیشود. سیاست خارجی تنشمحور این رژیم موجب شده اقتصاد ایران سالها تحت فشار تحریم و انزوای مالی قرار گیرد. نتیجه مستقیم این وضعیت، کاهش ارزش پول ملی، تورم شدید، گرانی دارو و کاهش توان خرید بیماران بوده است. در چنین شرایطی، حتی داروهای تولید داخل نیز برای بسیاری از خانوادهها به کالاهایی گران و دستنیافتنی تبدیل شدهاند.
اینترنت طبقاتی در ایران؛ چگونه خشم عمومی را شعلهور میکند؟
بابک زنجانی و «مایدات»: بازگشت مفسد اقتصادی به عرصه قدرت از زندان به بلاکچین
اخراج گسترده کارگران؛ اقتصاد جنگزده و بنبست فاشیسم مذهبی
فساد، رانت و سوءمدیریت در صنعت دارویی ایران
در کنار تحریمها، فساد اقتصادی و سوءمدیریت ساختاری نقش مهمی در تشدید بحران دارویی داشتهاند. طی سالهای گذشته گزارشهای متعددی درباره فساد در تخصیص ارز ترجیحی دارو منتشر شده است. در برخی موارد، شرکتهایی ارز دولتی برای واردات دارو دریافت کردهاند اما در هماهنگی با حکومت یا کالایی وارد نکردهاند یا داروها را با قیمت آزاد عرضه کردهاند.
وجود شبکههای غیرشفاف اقتصادی و نفوذ نهادهای قدرتمند در بخشهای مختلف اقتصاد بخصوص سپاه که پنچههای آن در همه امور اقتصادی کشور ریشه دوانده است، امکان نظارت مؤثر را کاهش داده است. قاچاق دارو، احتکار، بازار سیاه و توزیع غیرعادلانه نیز از پیامدهای همین ساختار ناکارآمد بودهاند.
بازار سیاه دارو و جستجوی بیماران در شبکههای اجتماعی
در بسیاری از موارد، بیماران برای یافتن داروی مورد نیاز خود ناچار شدهاند ساعتها میان داروخانهها جستجو کنند یا از طریق شبکههای غیررسمی و حتی صفحات مجازی اقدام به تهیه دارو نمایند.
هزینههای فاجعهبار سلامت برای خانوادههای کمدرآمد
این وضعیت برای بیماران کمدرآمد فاجعهبارتر است. هزینههای درمان در ایران بهطور فزایندهای از جیب مردم پرداخت میشود و بسیاری از خانوادهها در اثر بیماری یکی از اعضا به زیر خط فقر سقوط میکنند. مفهوم «هزینههای فاجعهبار سلامت» دقیقاً به همین وضعیت اشاره دارد؛ شرایطی که در آن هزینه درمان بخش بزرگی از درآمد خانوار را میبلعد و زندگی اقتصادی خانواده را نابود میکند.
بیماران؛ قربانیان خاموش سیاست و جنگ
در میان تمام گروههای اجتماعی، بیماران آسیبپذیرترین قربانیان بحرانهای سیاسی و اقتصادی هستند. فرد مبتلا به MS، سرطان یا بیماری قلبی نمیتواند منتظر حل منازعات ژئوپولیتیک بماند. قطع دارو برای این بیماران به معنای تشدید بیماری، ناتوانی جسمی، درد مزمن و گاه مرگ است.
بسیاری از بیماران ایرانی در سالهای اخیر ناچار شدهاند دوز داروهای خود را کاهش دهند، درمان را متوقف کنند یا به نمونههای ارزانتر و کماثرتر روی آورند. فشار روانی ناشی از نگرانی دائمی درباره یافتن دارو نیز خود به عاملی برای تشدید بیماریها تبدیل شده است. بیماران MS بهویژه نسبت به استرس حساساند و بحران مداوم اقتصادی و اجتماعی میتواند روند بیماری آنان را وخیمتر کند.
جنگها و تنشهای اخیر منطقه که ناشی از سیاستهای منطقهای و مداخلهجویانه حکومت ایران هست نیز این وضعیت را تشدید کردهاند. هرگونه بیثباتی نظامی، حملات سایبری، اختلال در حملونقل یا محدودیتهای بانکی، مستقیماً بر زنجیره تأمین دارو اثر میگذارد. در نتیجه، مردم عادی و بیماران هزینه تصمیمهایی را میپردازند که نقشی در شکلگیری آنها نداشتهاند.
بحران دارو و حق سلامت و مسئولیت دولتها
از منظر حقوق بشری، دسترسی به دارو و خدمات درمانی بخشی از «حق سلامت» محسوب میشود؛ حقی بنیادین که دولتها موظف به تأمین آن هستند. بر اساس اصول حقوق بینالملل، حتی در شرایط تحریم نیز باید مسیر دسترسی مردم به دارو و تجهیزات پزشکی باز بماند. با این حال، در عمل، پیچیدگی نظام بانکی و ترس شرکتهای خارجی از مجازاتهای ثانویه، این معافیتهای بشردوستانه را تا حد زیادی بیاثر کرده است.
در عین حال، مسئولیت دولت ایران نیز قابل چشمپوشی نیست. هیچ حکومتی نمیتواند تمام مشکلات را صرفاً به تحریم نسبت دهد، در حالی که فساد، عدم شفافیت، اولویتبندیهای سیاسی و ناکارآمدی مدیریتی در داخل کشور ادامه دارد. سلامت عمومی نیازمند سیاستگذاری علمی، شفافیت اقتصادی و اولویتدادن به رفاه مردم است؛ امری که بسیاری از منتقدان معتقدند در ساختار فعلی جمهوری اسلامی به حاشیه رانده شده است و جایی برای این کار باقی نمانده است.
آیا اصلاحات سیاسی و اقتصادی میتواند بحران دارویی ایران را حل کند؟
حل بحران دارویی ایران نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان در سطح داخلی و بینالمللی است. در سطح داخلی، اصلاح ساختار اقتصادی، مقابله جدی با فساد، شفافیت در تخصیص منابع و تقویت تولید مواد اولیه دارویی از اهمیت بالایی برخوردارند. همچنین بودجه سلامت باید بهعنوان اولویتی ملی در نظر گرفته شود، نه حوزهای فرعی در کنار پروژههای امنیتی و نظامی.
در سطح بینالمللی نیز کاهش تنشها و دستیابی به توافقهای پایدار میتواند نقش مهمی در تسهیل واردات دارو و کاهش فشار اقتصادی ایفا کند. عدهای از کارشناسان معتقدند بازگشت به دیپلماسی و کاهش تنش هستهای، یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش بحران اقتصادی و دارویی در ایران است.
اکثریت جریانهای مخالف حکومت و همچنین بسیاری از مردم، تغییر ساختار سیاسی و گذار به حکومتی دموکراتیک را راهحل نهایی میدانند. آنان معتقدند تنها در یک نظام پاسخگو و مبتنی بر شفافیت میتوان سلامت عمومی را به اولویت اصلی تبدیل کرد.
با این حال، تجربه کشورهای مختلف نشان داده که گذار سیاسی نیز اگر بدون برنامهریزی و ثبات انجام شود، میتواند خود موجب بحرانهای تازه گردد. بنابراین، هرگونه تغییر باید با هدف حفظ ثبات اجتماعی، تقویت نهادهای مدنی و تضمین حقوق شهروندان همراه باشد و این امر تنها با داشتن یک راه حل دمکراتیک که از پیش توسط جامعه بینالمللی برسیمت شناخته شده باشد میسر است .
نتیجهگیری؛ بحران دارو و آینده نامعلوم نظام سلامت ایران
بحران دارو در ایران صرفاً یک مشکل پزشکی یا اقتصادی نیست، بلکه بازتابی از مجموعهای از بحرانهای سیاسی، مدیریتی و اجتماعی است که طی سالهای گذشته انباشته شدهاند. تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای و سیاست خارجی رژیم جمهوری اسلامی نقش مهمی در شکلگیری این بحران داشتهاند، اما فساد، سوءمدیریت و اولویتدادن به پروژههای ایدئولوژیک و نظامی نیز آن را به بحرانی عمیقتر تبدیل کردهاند.
در این میان، بیماران ایرانی به قربانیان خاموش منازعات سیاسی بدل شدهاند؛ انسانهایی که زندگی روزمره آنان به تصمیمهای کلان سیاسی و اقتصادی گره خورده است. دفاع از حق سلامت، مستقل از هر موضع سیاسی، مستلزم آن است که جان و کرامت انسانها بر هر نوع رقابت ایدئولوژیک، نظامی و ژئوپولیتیک اولویت داده شود.
بدون اصلاحات عمیق داخلی، کاهش تنشهای بینالمللی و تمرکز واقعی بر رفاه مردم، بحران دارویی ایران همچنان ادامه خواهد یافت و فشار آن بیش از همه بر دوش آسیبپذیرترین اقشار جامعه باقی خواهد ماند.
عباس تبریزی
منابع:
جنگ، ارز و دارو؛ چرا بیماران در ایران زیر فشار مضاعف قرار گرفتهاند؟ – BBC News فارسی
The Life-Threatening Crisis of Medicine Shortages in Iran – Iran News Update
