مذاکرات عمان چگونه به یکی از مهمترین کانالهای دیپلماسی پنهان میان رژیم ایران و آمریکا تبدیل شد؟ بررسی امتیازدهیهای تهران، سناریوهای توافق موقت و نقش پاکستان در میانجیگری.
دیپلماسی پنهان در عمان؛ امتیازدهیهای رژیم ایران و سناریوهای توافق موقت
مذاکرات عمان یکی از مهمترین نمونههای دیپلماسی پنهان در تاریخ معاصر خاورمیانه به شمار میرود. عمان به عنوان میانجی بیطرف، نقش کلیدی در تسهیل گفتوگوهای محرمانه میان رژیم ایران و ایالات متحده ایفا کرده است.
این مقاله به بررسی آغاز این مذاکرات، امتیازدهیهای رژیم ایران و سناریوهای احتمالی توافق موقت میپردازد و سپس به انتقال میانجیگری به پاکستان و نتایج آن اشاره دارد. تحلیل حاضر بر پایه منابع معتبر تاریخی و گزارشهای اخیر نشان میدهد چگونه دیپلماسی پنهان، ابزاری برای مدیریت تنشها بدون پذیرش شکست علنی از هر طرف بوده است.
زمینه تاریخی و آغاز مذاکرات عمان
دیپلماسی پنهان عمان ریشه در سیاست خارجی بیطرفانه سلطان قابوس بن سعید دارد. پس از انقلاب ۱۹۷۹ ایران، روابط تهران و واشنگتن قطع شد، اما عمان به عنوان پلی برای تبادل پیام عمل کرد. نقطه عطف در سال ۲۰۱۲ رخ داد، زمانی که مذاکرات محرمانه در مسقط آغاز شد. مقامات آمریکایی به رهبری ویلیام برنز (معاون وزیر خارجه) و جیک سالیوان با همتایان حکومتی ایران دیدار کردند. این جلسات غیرمستقیم، زمینهساز توافق موقت ژنو (توافقنامه همکاری)JPOA در نوامبر ۲۰۱۳ شد که بعداً به برجام (JCPOA) در ۲۰۱۵ منجر گردید.
در مذاکرات عمان، رژیم ایران امتیازهایی داد که نشاندهنده انعطاف تاکتیکی بود. تهران پذیرفت غنیسازی را در سطوح پایین نگه دارد، بازرسیهای بیشتر آژانس بینالمللی انرژی اتمی را قبول کند و بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده را رقیق یا صادر نماید.
در مقابل، تحریمهای نفتی و بانکی برخی کاهش یافت. این امتیازدهیها عمدتاً از سوی جناح اصلاحطلب حکومت ایران (مانند تیم روحانی-ظریف) پیگیری شد، هرچند ولی فقیه، علی خامنهای بر حفظ خطوط قرمز تأکید داشت. عمان با فراهم کردن محل برگزاری امن و تبادل پیامها، اعتماد نسبی ایجاد کرد. سلطان قابوس حتی در بازگرداندن زندانیان دو طرف نقش داشت.
این دور از دیپلماسی پنهان نشان میداد که حکومت ایران در پی کاهش فشارهای اقتصادی بوده، اما نمیخواسته برنامه هستهای خود را به طور کامل کنار بگذارد.
تحلیلگران معتقدند حکومت ایران با پذیرش نظارت بیشتر، زمان خرید و توسعه فناوری را به دست آورد، در حالی که غرب به دنبال مهار «زمان گریز هستهای» بود.
امتیازدهیهای رژیم ایران در مذاکرات عمان
رژیم ایران در مذاکرات عمان و ادوار بعدی، امتیازهای قابل توجهی داد که اغلب پنهان یا به صورت تدریجی اعلام شد تا با روایت «مقاومت» سازگار باشد. مهمترین آنها عبارتند از:
- محدودیتهای غنیسازی: کاهش سطح غنیسازی به ۳٫۶۷ درصد و محدود کردن تعداد سانتریفیوژها در فردو و نطنز.
- شفافیت و نظارت: اجازه بازرسیهای گستردهتر آژانس و پذیرش پروتکلهای اضافی.
- صادرات مواد: رقیقسازی یا خروج بخشی از اورانیوم غنیشده.
- همکاری منطقهای محدود: کاهش تنشهای موقت در برخی نقاط منطقهای برای تسهیل توافق.
این امتیازدهیها ریشه در فشار تحریمها، مشکلات اقتصادی داخلی و نیاز به مشروعیت داشت. با این حال، تندروها (مانند جبهه پایداری) آنها را «تسلیم» میدانستند و پس از خروج ترامپ از برجام در ۲۰۱۸، ایران به تدریج تعهدات را کاهش داد.
در دورهای جدیدتر (۲۰۲۵-۲۰۲۶)، مذاکرات عمان مجدداً احیا شد. در فوریه ۲۰۲۶، گفتوگوهای غیرمستقیم در مسقط با میانجیگری وزیر خارجه عمان برگزار گردید. هیئت حکومت ایران به ریاست عباس عراقچی و هیئت آمریکایی با حضور استیو ویتکوف و جارد کوشنر، پیامها را از طریق عمانیها رد و بدل کردند. رژیم ایران بر حفظ غنیسازی اصرار ورزید اما انعطاف نشان داد و آن را «شروع خوب» توصیف کرد.
امتیازدهیهای اخیر شامل آمادگی برای بحث درباره سطح غنیسازی و تضمینهای عدم عبور از آستانه سلاح هستهای بود، هرچند تهران مسائل موشکی، منطقهای و داخلی را خارج از دستور کار دانست. این رویکرد، الگوی همیشگی رژیم را نشان میدهد: انعطاف تاکتیکی برای رفع تحریمها بدون تغییر استراتژیک.
سناریوهای توافق موقت
سناریوهای توافق موقت در چارچوب مذاکرات عمان متعددند:
- توافق freeze-for-freeze: ایران غنیسازی را منجمد کند و غرب برخی تحریمها را تعلیق نماید. این سناریو زمان میخرد اما پایدار نیست.
- توافق موقت جامعتر: شامل محدودیتهای موقت هستهای در برابر جبران تحریمهای نفتی و بانکی. مشابه JPOA ۲۰۱۳.
- توافق با مکانیسم snapback: (بهبودی سریع) بازگشت خودکار تحریمها در صورت نقض، که به غرب اهرم میدهد.
رژیم ایران در این سناریوها، بر حفظ «حق غنیسازی» و «اقتصاد مقاومتی» تأکید دارد. تحلیلگران میگویند امتیازدهیها بیشتر تاکتیکی است تا استراتژیک، زیرا برنامه هستهای به عنوان اهرم بازدارندگی حفظ میشود.
انتقال مذاکرات عمان به پاکستان
با تشدید تنشها در ۲۰۲۶ (به ویژه بحران هرمز و درگیریهای نظامی)، عمان به حاشیه رفت و پاکستان به عنوان میانجی اصلی وارد صحنه شد، زیرا آمریکا معتقد بود عمان بیش از حد به یکی از طرفها نزدیک است (بیطرفی کامل ندارد).
همچنین حملات به پایگاههای آمریکایی در منطقه تنشها را افزایش داده بود و هر دو طرف به دنبال میانجی قدرتمندتری بودند که روابط مناسبی با رژیم ایران و آمریکا داشته باشد.. پاکستان از آوریل ۲۰۲۶، پیشنهادهای ۱۵ مادهای را منتقل کرد و میزبان گفتوگوهای غیرمستقیم در اسلامآباد شد.
نتایج میانجیگری پاکستان قابل توجه بود. در آوریل، آتشبس موقت ۴۵ روزه یا دو هفتهای اعلام شد. تا ژوئن ۲۰۲۶، تفاهمنامهای(یادداشت تفاهم) برای پایان خصومتها، بازگشایی تنگه هرمز بدون عوارض، برداشتن بلوک دریایی آمریکا، پاکسازی مینها و آغاز مذاکرات هستهای ۶۰ روزه حاصل گردید.
امضای رسمی در ژنو پیشبینی شد. رژیم ایران در این فرآیند، انعطاف بیشتری در مسائل عملی مانند ناوبری در تنگه هرم نشان داد اما بر برنامه هستهای و منطقهای خود پافشاری کرد. پاکستان با این نقش، اعتبار دیپلماتیک خود را ارتقا داد و از بحران برای تقویت موقعیت ژئوپلیتیک استفاده کرد.
با این حال، نتایج ناپایدار ماند. توافق موقت بیشتر بر مسائل فوری (هرمز و آتشبس) تمرکز داشت تا حل ریشهای مسئله هستهای. رژیم ایران امتیازهایی مانند کاهش فعالیتهای موقت در هرمز داد، اما غنیسازی را حفظ کرد. آمریکا نیز میزان کمک محدود ارائه نمود. این چرخه نشاندهنده الگوی تکراری است: دیپلماسی پنهان برای مدیریت بحران، بدون حل ساختاری.
نتیجهگیری
مذاکرات عمان الگویی موفق از دیپلماسی پنهان بود که به برجام منجر شد، اما شکنندگی آن با خروج آمریکا آشکار گردید. امتیازدهیهای رژیم ایران، ترکیبی از ضرورت اقتصادی و محاسبات ایدئولوژیک است.
انتقال به پاکستان نتایج عملی کوتاهمدت (آتشبس و بازگشایی هرمز) آورد، اما سناریوهای توافق موقت همچنان با چالشهایی مانند عدم اعتماد، مسائل منطقهای و فشارهای داخلی روبرو هستند. آینده بستگی به اراده طرفین برای فراتر رفتن از تاکتیک دارد. در نهایت، این دیپلماسیها نشان میدهد رژیم ایران حاضر به معامله محدود است، اما هویت ارتجاعی و بنیادگرایی خود را حفظ میکند و برنامه هستهای را قربانی نمیکند.
عباس تبریزی
منابع:
Iran says talks with US in Oman were ‘good start’, will continue | Reuters
The Limitations of Hard Power in Iran | Council on Foreign Relations
Trump Walks Back Threat to Strike a Critical Iranian Oil Hub | Council on Foreign Relations
What Does Iran Really Want? | Institut Montaigne
گزارش والاستریت ژورنال از دیپلماسی پنهان و پشتپرده تغییر موضع ترامپ
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.
