بازگشایی مدارس؛ جبهه‌ای تازه در برابر بحران‌های انباشته رژیم ایران

بازگشایی مدارس در ایران در حالی آغاز شده که خانواده‌ها با گرانی و فشار اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و جامعه هنوز آثار جنگ و اعتراضات سال‌های اخیر را با خود دارد؛ سال تحصیلی تازه چه چیزی در پیش دارد؟

بازگشایی مدارس؛ تضادی تازه برای حکومت و فرصتی تازه برای تغییر شرایط

باز شدن مدارس و دانشگاه‌ها در ایران، در شرایط عادی، اتفاقی تکراری در تقویم کشور است؛ دانش‌آموزان به کلاس برمی‌گردند، دانشجویان وارد دانشگاه‌ها می‌شوند و سال تحصیلی دیگری آغاز می‌شود. اما امسال شرایط عادی نیست. حکومت جمهوری اسلامی سال تحصیلی جدید را در حالی آغاز می‌کند که بحران اقتصادی، جنگ، فشار خارجی، کاهش درآمدهای نفتی و اختلافات درونی حاکمیت و مهم‌تر از همه کشته شدن ولی فقیهی که نظام را ۳۷ سال سرپا نگه داشته بود، همه هم‌زمان بر کشور سایه انداخته‌اند.

در چنین شرایطی، بازگشت میلیون‌ها دانش‌آموز و دانشجو به محیط‌های آموزشی فقط یک اتفاق اداری نیست. این بازگشت، به‌معنای فعال شدن دوباره یکی از بزرگ‌ترین فضاهای اجتماعی کشور است؛ فضایی که حکومت در سال‌های گذشته بارها نشان داده نسبت به آن حساس بوده است.

امسال بیش از ۱۶ میلیون دانش‌آموز در بیش از ۱۲۴ هزار مدرسه راهی کلاس‌های درس شده‌اند و صدها هزار دانشجوی جدید نیز وارد دانشگاه‌ها می‌شوند. این یعنی میلیون‌ها جوان، در فاصله‌ای کوتاه، دوباره در محیط‌هایی کنار یکدیگر قرار می‌گیرند که گفت‌وگو، دوستی، اختلاف نظر و شکل‌گیری نگاه‌های تازه به جامعه در آنها امری طبیعی است.

بازگشایی مدارس در سایه بحران اقتصادی و جنگ

این اتفاق در زمانی رخ می‌دهد که وضعیت اقتصادی ایران هر روز فشار بیشتری بر زندگی مردم وارد می‌کند.

گزارش‌های اخیر درباره صادرات نفت حکومت ایران تصویر روشنی از این فشار ارائه می‌کنند. بر اساس گزارش رویترز، صادرات نفت خام ایران که در ماه مارس حدود دو میلیون بشکه در روز بود، در ماه اوت به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز سقوط کرده است. چنین افتی برای اقتصادی که بخش مهمی از درآمدهای ارزی آن به نفت وابسته است، مسئله‌ای کوچک نیست.

اثر این وضعیت البته فقط در آمار صادرات نفت دیده نمی‌شود. وقتی درآمد ارزی کاهش پیدا می‌کند، فشار آن دیر یا زود به بازار ارز، قیمت کالاها، بودجه دولت و زندگی خانواده‌ها منتقل می‌شود. خانواده‌ای که باید شهریه مدرسه، هزینه رفت‌وآمد، کتاب، لباس و ده‌ها هزینه دیگر را تأمین کند، بحران اقتصادی را نه در گزارش‌های اقتصادی، بلکه سر سفره و در حساب بانکی خود احساس می‌کند.

بحران اقتصادی به زندگی خانواده‌ها رسیده است

در همین حال، اختلافات درون ساختار قدرت نیز بیشتر از گذشته به سطح علنی آمده است. بحث استیضاح یا برکناری مسعود پزشکیان بار دیگر در میان شماری از نمایندگان مجلس مطرح شده است؛ هرچند هنوز نمی‌توان از یک روند قطعی برای برکناری او سخن گفت. اهمیت ماجرا بیشتر در خود طرح این موضوع است: در میانه جنگ و بحران اقتصادی، حتی دولت مستقر نیز از فشارهای درون بر سر کسب قدرت در امان نیست.

این اختلافات را نباید جدا از شرایط کلی حکومت ایران دید. حکومت از یک سو با فشار خارجی و جنگ روبه‌روست و از سوی دیگر باید جامعه‌ای را اداره کند که مشکلات اقتصادی آن هر روز عمیق‌تر می‌شود. روسیه و چین ، با وجود روابط سیاسی و اقتصادی با تهران و حمایت‌هایی که در برخی عرصه‌ها از ایران داشته‌اند، وارد جنگ به شکل مستقیم نشده‌اند و مسلما هم نخواهند شد، فاصله میان حمایت سیاسی و ورود مستقیم به یک جنگ، در چنین شرایطی اهمیت زیادی دارد.

نسلی که اعتراضات ۱۴۰۱ را پشت سر گذاشته است

اما همه اینها یک سوی ماجراست. سوی دیگر، جامعه ایران است؛ جامعه‌ای که هنوز خاطره چهار سال گذشته را با خود حمل می‌کند.

شهریور ۱۴۰۱ فقط یک واقعه در تقویم سیاسی ایران نیست. مرگ ژینا، مهسا امینی و اعتراضات گسترده پس از آن، شکاف میان بخش بزرگی از جامعه و حکومت جمهوری اسلامی را آشکارتر کرد. آن اعتراضات سرکوب شد، بسیاری کشته، زخمی یا زندانی شدند و حکومت توانست خیابان‌ها را برای مدتی آرام کند؛ اما مسئله‌ای که اعتراضات را به وجود آورده بود، از بین نرفت.

چهار سال بعد، نسل جوانی که آن روزها را دیده، همچنان در جامعه حضور دارد.

بعد از آن نیز دی‌ماه ۱۴۰۴ فرا رسید. اعتراضات این بار در شرایطی دیگر و با زمینه‌ای متفاوت آغاز شد، اما خیلی زود ابعاد سیاسی پیدا کرد. سرکوب گسترده این اعتراضات نیز بار دیگر نشان داد که حکومت برای حفظ کنترل خیابان حاضر است هزینه سنگینی بپردازد. گزارش‌های سازمان‌های حقوق بشری درباره کشته‌شدن شمار زیادی از معترضان و بازداشت‌های گسترده، تصویری سنگین از آنچه در آن روزها گذشت ارائه کرده‌اند.

اعتراضات ۱۴۰۱ از دل جامعه بیرون آمد. دی‌ماه ۱۴۰۴ نیز در شرایطی دیگر دوباره خیابان را به صحنه اعتراض و قیام تبدیل کرد. این تجربه‌ها یک پیام روشن برای حکومت داشتند: نارضایتی اجتماعی را می‌توان سرکوب کرد، اما نمی‌توان با سرکوب، علت‌های شکل‌گیری آن را از بین برد.

نسل جوان و گسترش فعالیت‌های اعتراضی

از سوی دیگر، در ماه‌های اخیر دامنه فعالیت‌های «کانون‌های شورشی» مرتبط با سازمان مجاهدین خلق برجسته شده است. منابع وابسته به این سازمان از گسترش این فعالیت‌ها در شهرهای مختلف ایران خبر داده‌اند.

همچنین در مقابل، آنچه منابع مستقل حقوق‌بشری به‌طور جداگانه مستند کرده‌اند، افزایش فشار قضایی و استفاده از مجازات اعدام علیه معترضان و مخالفان سیاسی در سال ۲۰۲۶ است.

بر اساس گزارش Human Rights Watch و مرکز عبدالرحمن برومند، مقام‌های جمهوری اسلامی بین ۱۸ مارس و پایان اوت ۲۰۲۶ دست‌کم ۵۹ مرد را پس از محاکمه‌هایی که این دو نهاد به‌شدت ناعادلانه توصیف کرده‌اند، بر اساس اتهامات با انگیزه سیاسی یا اتهامات مبهم امنیت ملی اعدام کرده‌اند. دست‌کم ۲۹ نفر از این افراد در ارتباط با اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ و ژانویه ۲۰۲۶ بازداشت شده بودند و حداقل سه نفر نیز بنا بر گزارش‌ها در ارتباط با اعتراضات ۱۴۰۱ بازداشت شده بودند. چند نفر از اعدام‌شدگان ۱۸ یا ۱۹ ساله بودند و بسیاری دیگر در اوایل دهه بیست زندگی خود قرار داشتند.

Human Rights Watch  و مرکز عبدالرحمن برومند همچنین در این پرونده‌ها از مواردی مانند استفاده از اعترافات اجباری، محدودیت دسترسی به وکیل منتخب و صدور احکام بر اساس اتهاماتی با تعاریف مبهم خبر داده‌اند. به گفته این دو نهاد، در ۵۸ مورد از ۵۹ پرونده، اتهاماتی مانند «محاربه»، «افساد فی‌الارض»، «بغی»، جاسوسی یا «اقدام عملیاتی برای دولت‌های متخاصم» در صدور محکومیت‌ها مطرح بوده است.

عفو بین‌الملل نیز در ماه مه ۲۰۲۶ اعلام کرد که دست‌کم ۳۶ نفر پس از محکومیت در پرونده‌های دارای اتهامات سیاسی اعدام شده‌اند و دست‌کم ۷۸ معترض، مخالف و افرادی که به گروه‌های ممنوعه منتسب شده‌اند، در معرض خطر اعدام قرار دارند. به گفته این سازمان، ۴۱ نفر از افراد در معرض اعدام در ارتباط با اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶ بازداشت شده بودند.

در چنین شرایطی است که ارتباط میان فضای آموزشی و تحولات اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مدرسه و دانشگاه را نمی‌توان به‌طور خودکار معادل اعتراض یا فعالیت سیاسی دانست و درباره مسیر آینده دانش‌آموزان و دانشجویان نیز نمی‌توان از پیش داوری کرد. اما نسلی که در سال‌های اخیر شاهد اعتراضات، بازداشت‌ها و اعدام‌های مرتبط با اعتراضات بوده است، اکنون دوباره در محیط‌های آموزشی کنار یکدیگر قرار می‌گیرد که آماده برای هر شرایطی می‌باشد.

همین واقعیت می‌تواند برای حکومتی که تلاش می‌کند نارضایتی اجتماعی را کنترل کند، مسئله‌ای جدی باشد. منابع وابسته به مجاهدین، مدارس و دانشگاه‌ها را از محیط‌های مهم شکل‌گیری و پیوستن نیروهای جوان به فعالیت‌های خود معرفی می‌کنند، چیزی که با اعدام شدگان ماه‌های اخیر کاملا به اثبات رسیده است.

آنچه با اتکا به منابع حقوق‌بشری می‌توان با اطمینان بیشتری گفت، این است که بخشی از قربانیان سرکوب‌های اخیر را جوانان تشکیل داده‌اند و اعدام معترضان و مخالفان سیاسی به یکی از ابزارهای فشار حکومت تبدیل شده است. بازگشت همین نسل جوان به مدرسه و دانشگاه، بنابراین در شرایطی اتفاق می‌افتد که تجربه اعتراض و سرکوب همچنان در حافظه اجتماعی جامعه ایران حضور دارد.

اکنون همان جامعه، با همان مشکلات اصلی، وارد سال تحصیلی جدید شده است.

مدارس و دانشگاه‌ها؛ فضاهایی فراتر از آموزش

مدرسه و دانشگاه البته به خودی خود به معنای اعتراض نیستند. نمی‌توان از پیش گفت که دانش‌آموزان و دانشجویان چه خواهند کرد یا سال تحصیلی جدید چه اتفاقی را رقم خواهد زد. اما نمی‌توان یک واقعیت ساده را هم نادیده گرفت: میلیون‌ها جوان دوباره در محیط‌هایی جمع می‌شوند که در چهار سال گذشته بارها به یکی از کانون‌های اصلی بیان نارضایتی اجتماعی تبدیل شده‌اند.

برای حکومت، بازگشایی مدارس، یک تناقض جدی است.

حکومت جمهوری اسلامی برای اداره کشور به مدرسه، دانشگاه، معلم، استاد و نسل جوان تحصیل‌کرده نیاز دارد. اما همین نسل جوان، بیش از هر نسل دیگری با اینترنت، جهان بیرون، سبک‌های مختلف زندگی و روایت‌های متفاوت از آینده ایران ارتباط دارد. نمی‌توان همه این ارتباطات را با دستور، فیلترینگ یا کنترل امنیتی از میان برد.

فشار اقتصادی و آینده آموزش در ایران

حتی مسئله آموزش نیز از بحران اقتصادی جدا نیست. افزایش هزینه مدارس غیردولتی و فشار مالی بر خانواده‌ها، یکی دیگر از نشانه‌های ورود بحران اقتصادی به زندگی روزمره مردم است. وقتی خانواده‌ای برای ادامه تحصیل فرزندش با هزینه‌هایی روبه‌رو می‌شود که توان پرداخت آنها را ندارد، مسئله آموزش به یک مسئله اجتماعی و اقتصادی و سیاسی تبدیل می‌شود.

شهریه مدارس؛ مهر گران‌تر و مدرسه‌ها خالی‌تر می‌شوند

بیشتر بخوانید

سال تحصیلی جدید و پرسش‌های بی‌پاسخ یک نسل

اکنون مدارس باز شده‌اند و دانشگاه‌ها نیز دوباره جان می‌گیرند.

میلیون‌ها دانش‌آموز و دانشجو وارد سال تحصیلی جدید شده‌اند؛ نسلی که بخش بزرگی از آن، سال‌های اخیر را با تورم، محدودیت، اعتراض، سرکوب، جنگ و نگرانی درباره آینده گذرانده است.

هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بگوید در ماه‌های آینده چه اتفاقی خواهد افتاد. ممکن است فضای امنیتی سنگین‌تر شود، ممکن است اعتراض‌ها شکل‌های تازه‌ای پیدا کنند یا ممکن است جامعه برای مدتی دیگر سکوت کند، اما آنچه مسلم است آتش در زیر پوست جامعه ایران بخصوص نسل جوان در حال غلیان است

و یک چیز تغییر نکرده است: پرسش نسل جوان درباره آینده ایران همچنان پابرجاست.

بازگشایی مدارس و آینده‌ای که هنوز نامعلوم است

و شاید همین‌جا باشد که بازگشایی مدارس معنای دیگری پیدا می‌کند. زنگ مدرسه که به صدا درمی‌آید، فقط شروع یک کلاس نیست. میلیون‌ها جوان دوباره کنار هم قرار می‌گیرند؛ جوانانی که بخشی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی چهار سال گذشته را با چشم خود دیده‌اند.

حکومت می‌تواند مدرسه را کنترل کند، دانشگاه را تحت فشار قرار دهد و خیابان را برای مدتی آرام نگه دارد. اما نمی‌تواند برای همیشه پرسش‌های یک نسل درباره آینده را تعطیل کند.

سال تحصیلی جدید از همین‌جا آغاز شده است، از بازگشایی مدارس؛ در کشوری که بحران‌هایش هنوز حل نشده‌اند و نسلی که قرار است آینده آن را بسازد، بیش از هر زمان دیگری درباره این آینده سؤال دارد و مسلما دست به اقدام برای پاسخ یافتن این سؤال خواهد زد.

عباس تبریزی

• سایت کالج آزادی در شبکه‌های اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب

لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.