تهران چگونه از دهکدهای در سایه ری به پایتخت ایران تبدیل شد؟ روایت تاریخی انتخاب تهران توسط آقا محمدخان قاجار و شکلگیری محلههای تهران قدیم.
نام محلههای تهران قدیم هنوز که هنوز است در خاطرهٔ اهالیاش زنده است؛ کسانی که کودکیشان در کوچهپسکوچههای ارگ، بازار، سنگلج، عودلاجان و چالمیدان گذشت و تا وقتی تهران، تهران است، نامش با این محلهها گره خواهد خورد. اما پیش از آنکه این محلهها شکل بگیرند، پیش از آنکه بازار به کریدور اعتصابها و سخنرانیهای مشروطهخواهان بدل شود، چیزی جز یک دهکدهٔ بزرگ در سایهٔ ری، شهر باستانی مجاورش، نبود. آنچه این دهکده را به پایتخت تبدیل کرد، نه سنت شهرنشینی و نه موقعیت اقتصادی، بلکه محاسبهٔ بقای یک سردار تازه به قدرت رسیده بود.
تهران پیش از پایتخت شدن؛ دهکدهای در سایه ری
در یازدهم شهریورماه، به سال ۱۲۰۰ هجری قمری (برابر با ۱۷۸۵–۱۷۸۶ میلادی)، آقا محمدخان قاجار، بنیانگذار سلسلهٔ قاجار، تهران را کانون قدرت خود کرد. پیش از آن، ایران سالها در آشوبی طولانی دستوپا میزد. با مرگ کریمخان زند در ۱۱۹۳ قمری، جانشینانش بر سر قدرت به جان هم افتادند و کشور میان چند مدعی تکهتکه شد. آقا محمدخان که در کودکی به دستور عادلشاه افشار اخته شده و سالها را در بند و گروگانی زندیه گذرانده بود، پس از مرگ کریمخان از شیراز گریخت، به استرآباد بازگشت، طی نبردی چهارساله بر برادرش مرتضیقلیخان چیره شد و گیلان، مازندران و زنجان را زیر فرمان آورد.
چرا آقا محمدخان قاجار این شهر را انتخاب کرد؟
انتخاب تهران تصادفی نبود. برخلاف اصفهان یا شیراز که کانون قدرت صفویان و زندیان بودند، این شهر در دامنهٔ البرز و در همسایگی مستقیم مازندران و استرآباد قرار داشت؛ درست در قلب سرزمین ایل قاجار. برای فرمانروایی که مشروعیتش بر حمایت ایلی استوار بود نه بر سنت شهرنشینی کهن، این مجاورت جغرافیایی راهبردی بود: تهران او را از رقبای زند در جنوب دور نگه میداشت و دسترسی سریع به قلمرو ایلی را تضمین میکرد. کریمخان زند نیز پیشتر برای مدتی کوتاه تهران را پایگاه شمالی خود کرده بود؛ آقا محمدخان همان استحکامات کوچک را گسترش داد. روایت مورخان دربارهٔ لحظهٔ دقیق این اعلام یکدست نیست برخی، از جمله اعتمادالسلطنه، ۱۲۰۰ قمری را ثبت کردهاند و برخی تاجگذاری رسمی را به ۱۲۰۳ قمری نسبت میدهند و همین پراکندگی نشان میدهد که تبدیل تهران به پایتخت تصمیمی یکشبه نبود، بلکه حاصل تثبیت گامبهگام قدرت در طول یک دهه بود.
تهران قدیم و شکلگیری پنج محله تاریخی
آنچه این تصمیم نظامی روی زمین ساخت، شهری بود که هنوز شکل و نام محلههایش را از همان دوران به یاد دارد. در محدودهٔ حصار صفوی اطراف تهران، پنج محلهٔ معروف شکل گرفت: ارگ، بازار، عودلاجان، سنگلج و چالمیدان. جمعیت این تهران نوبنیاد در ابتدای دورهٔ قاجار حدود ۱۵۵ هزار و ۷۰۰ نفر بود که تا پایان دورهٔ ناصری به بیش از ۳۰۰ هزار نفر رسید. هر محله شخصیت خودش را داشت. ارگ، جایگاه شاه و درباریانش، دارالفنون و خزانه را در دل خود جا داده بود، اما با وجود مرکزیت سیاسیاش، محبوبیتی میان مردم نداشت: در حالی که ۲۳ تا ۳۲ درصد جمعیت تهران در هر یک از محلههای عودلاجان، سنگلج، چالمیدان و بازار سکونت داشتند، تنها ۱.۹ درصد از مردم حاضر به زندگی در ارگ بودند. بازار، در مقابل، به کریدور ارتباطی همهٔ محلهها و تأثیرگذارترین منطقهٔ شهر بدل شد؛ همان بازاری که بعدها، به سبب مجاورت با سفارت انگلیس، در جنبش مشروطه محور اعتصابها و سخنرانیهای مردمی شد. عودلاجان محلهٔ آب فراوان و زیستگاه مشترک یهودیان و ارمنیان بود؛ چالمیدان، برخلاف نامش که در ضربالمثلهای امروز هم رد پایی از بدنامیاش دارد، خانهٔ اقشار کمبرخوردار و آنچه در آن زمان «نوکران سطح پایین دولت» خوانده میشدند بود.
تهران در دوره ناصرالدینشاه؛ شهری در حال گسترش
با گذر زمان، بهویژه در دورهٔ ناصرالدینشاه، تهران دوران تازهای را تجربه کرد: محلهٔ دولت شکل گرفت، سفارتخانهها به آن منتقل شدند و اعیان و اشراف، با وجود خانههای بزرگشان در حصار صفوی، به خرید باغهای وسیع در محلهٔ نو روی آوردند سرآغاز همان باغشهرهایی که سیمای مناطق شمالی تهران امروز را میسازند.
تهران، چگونه رسماً پایتخت ایران شد؟
اما نکتهٔ کمتر گفتهشده این است که آنچه آقا محمدخان در ۱۲۰۰ قمری رقم زد، صرفاً استقرار عملی قدرت بود، نه رسمیت قانونی. تهران باید یک قرن و نیم دیگر منتظر میماند تا در چارچوب قانون، عنوان پایتخت را رسماً از آنِ خود کند: در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی، متمم قانون اساسی مشروطیت به تصویب مجلس شورای ملی رسید و در اصل چهارم آن، تهران بهطور رسمی پایتخت ایران اعلام شد روزی که شورای اسلامی شهر تهران بعدها آن را «روز تهران» نامید.
از یک تصمیم نظامی تا یک کلانشهر
این فاصلهٔ دویستساله میان دو نقطهٔ عطف، یعنی تصمیم نظامی یک سردار ایلی و تثبیت آن در متن یک قانون اساسی، خلاصهٔ سرگذشت تهران است: شهری که از دهکدهای در سایهٔ ری آغاز شد، در آشوب فروپاشی زندیه به پایگاه بقای یک فاتح بدل شد، در دورهٔ ناصری به شهری با محلههای متمایز و هویتهای اجتماعی مجزا رشد کرد و سرانجام در بحبوحهٔ جنبش مشروطه، رسمیتی حقوقی یافت. امروز که جمعیت این کلانشهر به نزدیک ۱۴ میلیون نفر میرسد و ترافیک و آلودگی هوا بخشی از زندگی روزمرهٔ ساکنانش شده، هنوز میتوان در بقایای خانههای قجری و پهلوی، در نام کوچههای عودلاجان و سنگلج، ردپای همان تصمیمی را دید که دویستوچهل سال پیش، نه از سر برنامهریزی شهری، که از سر ضرورت بقای یک فرمانروای تازه به قدرت رسیده گرفته شد.
سالروز انتخاب این شهر به عنوان پایتخت ایران، از این منظر تنها یادآوری یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه نمونهای از تأثیر تصمیمهای سیاسی بر سرنوشت شهرها و کشورهاست. تهرانِ کوچک و محصور در باروی گلی، امروز به شهری چندمیلیونی و کانون اصلی تحولات سیاسی ایران تبدیل شده است؛ مسیری که آغاز آن را باید در همان تصمیم آقا محمدخان قاجار جستوجو کرد.
- سایت کالج آزادی در شبکههای اجتماعی:اینستاگرام / تلگرام / یوتیوب
لطفا نظراتتان را در کامنت با ما به اشتراک بگذارید.
